Vụ nhánh cây lớn gãy, rơi xuống đường An Dương Vương, phường Chợ Quán (TPHCM) tối 18-9, khiến một người đi xe máy tử vong, một người bị thương đặt ra vấn đề về an toàn cây xanh đô thị. Ngay sau sự cố, lực lượng chức năng đã khẩn trương huy động công nhân cùng xe thang chuyên dụng rà soát, cắt bỏ những cành có nguy cơ gãy, hạ thấp tán cây. Tuy nhiên, từ một sự cố cụ thể đến cách ứng xử với hàng ngàn cây xanh đô thị là câu chuyện phải được tính toán thận trọng.
Theo cơ quan chuyên môn, khu vực trung tâm TPHCM hiện có khoảng 8.000 cây cổ thụ cao 20-50m, thuộc nhóm cây xanh loại 3, cần được kiểm tra, chăm sóc, cắt tỉa thường xuyên nhằm hạn chế nguy cơ gãy nhánh, đổ cây. Con số này cho thấy việc quản lý cây xanh không thể xử lý theo kiểu tình thế, càng không thể cứ sau mỗi vụ tai nạn lại tiến hành cắt thấp, mé trụi hàng loạt cây để tạo cảm giác an toàn.
Cây cổ thụ là một phần của cấu trúc đô thị, tạo bóng mát, giảm bức xạ nhiệt, cải thiện vi khí hậu và góp phần làm nên diện mạo thành phố. Những hàng cây trên các tuyến Trương Định, Pasteur, Mạc Đĩnh Chi, Trần Quang Khải, An Dương Vương, Nguyễn Chí Thanh, Nguyễn Tri Phương... đã tồn tại qua nhiều thập niên. Giá trị ấy không thể tái tạo trong một sớm một chiều. Bởi vậy, sau mỗi sự cố, thay vì một đợt “mé cây” đồng loạt, thành phố nên hướng tới đánh giá rủi ro cụ thể đối với từng cây.
Quản lý cây xanh đô thị vốn là bài toán phức tạp. Một cây bên ngoài vẫn xanh tốt chưa chắc bộ rễ, thân, cành và các điểm liên kết đều khỏe mạnh. Ngược lại, tuổi đời cao cũng không mặc nhiên là lý do để chặt bỏ. Các phương pháp kiểm tra hiện nay vẫn có những giới hạn trong việc xác định chính xác tình trạng bộ rễ, thân cây cũng như những điểm có nguy cơ tét, gãy. Vì thế, 8.000 cây cổ thụ nên được xem như 8.000 hồ sơ quản lý riêng biệt, thay vì áp dụng cùng một cách xử lý cho tất cả.
Mỗi cây nên có dữ liệu về tuổi, chủng loại, kích thước, tình trạng thân, cành, rễ, lịch sử cắt tỉa, vị trí tương quan với lòng đường, nhà dân, công trình và mức độ nguy hiểm nếu xảy ra sự cố. Cây có nguy cơ cao được ưu tiên xử lý; cây có khiếm khuyết cục bộ xử lý đúng vị trí; cây vẫn bảo đảm an toàn tiếp tục được bảo tồn. Sức ép sau một vụ tai nạn cũng không nên dẫn đến cách xử lý đồng loạt, thiếu phân loại. Cắt tỉa quá mức có thể giảm nguy cơ từ cành nhánh trong ngắn hạn nhưng đồng thời làm mất bóng mát, suy giảm giá trị cảnh quan đã mất hàng chục năm mới tạo dựng được.
Những nguyên nhân khiến cây xanh đô thị suy yếu cũng nằm ngoài phần thân, cành nhìn thấy bằng mắt thường. Bê tông hóa, cải tạo vỉa hè, hệ thống hạ tầng ngầm, diện tích đất dành cho bộ rễ ngày càng thu hẹp... đều có thể ảnh hưởng đến sức sống của cây. Một cây muốn phát triển khỏe mạnh phải có đủ đất, nước và không gian cho bộ rễ, bên cạnh việc chăm sóc phần tán. Bởi vậy, quản lý cây xanh luôn gắn với quy hoạch, giao thông và hạ tầng đô thị. Một vỉa hè tốt là vừa sạch, đẹp, thông thoáng, vừa tạo điều kiện để cây sinh trưởng lâu dài.
Song song với rà soát cây cổ thụ, thành phố nên tiếp tục trồng mới, bổ sung cây xanh tại những tuyến đường còn thiếu bóng mát. Mục tiêu là xây dựng một đô thị xanh, an toàn, với cách quản lý chuyển từ xử lý sau sự cố sang chủ động nhận diện rủi ro; từ quan sát bằng mắt sang hồ sơ số hóa, kiểm tra định kỳ; từ chú trọng phần tán sang theo dõi cả bộ rễ và điều kiện đất; từ trồng cây đơn lẻ sang quy hoạch cây xanh gắn với giao thông, hạ tầng và không gian đô thị.
Một sinh mạng đã mất vì nhánh cây gãy là cái giá quá đắt. Bài học đặt ra không phải là chặt bỏ hay cắt tỉa quá mức những hàng cây lâu năm đã góp phần làm nên diện mạo TPHCM, mà là quản lý từng cây một cách khoa học, chủ động nhận diện nguy cơ, xử lý đúng chỗ và đúng mức. An toàn cho người dân phải được bảo đảm, đồng thời những mảng xanh nhiều thế hệ vun đắp cũng phải được gìn giữ bằng một cách quản lý bài bản, lâu dài.
