“Ma trận” hồ sơ và áp lực thiếu nhân sự
Theo UBND xã Phước Dinh (tỉnh Khánh Hòa), Dự án Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 có 1.129 trường hợp bị ảnh hưởng, với diện tích 515ha. Đến đầu tháng 8-2026, dù địa phương đã nỗ lực hoàn thành xác nhận nguồn gốc đất cho 1.074 trường hợp (đạt 95,1%), nhưng tiến độ ở các khâu tiếp theo lại chậm dần: chỉ mới có 235 trường hợp được phê duyệt phương án bồi thường và 56 trường hợp thực nhận tiền chi trả. Theo yêu cầu của UBND tỉnh Khánh Hòa, công tác giải phóng mặt bằng để thực hiện dự án phải hoàn thành vào tháng 6-2026, nhưng đến nay đã bị chậm tiến độ.
Theo ông Nguyễn Minh Tuấn, Quyền Chủ tịch UBND xã Phước Dinh, công tác giải phóng mặt bằng thực hiện dự án đang đối mặt một hệ thống hồ sơ đất đai phức tạp. Qua xác minh 19 nhóm trường hợp lớn, lực lượng chức năng làm rõ 55 trường hợp đứng tên giúp trên diện tích 43,5ha. Nhiều phương thức tạo lập hồ sơ để né hạn mức, chuyển nhượng viết tay lùi thời điểm... dẫn đến sự khác nhau giữa thông tin trên giấy tờ pháp lý và thực tế sử dụng đất.
Điển hình như ông L.V.S. có 22,9ha đất. Trên diện tích này, khoảng 10ha do 9 người đứng tên. Tuy nhiên, qua xác minh, cơ quan chức năng xác định toàn bộ diện tích hơn 10ha này thực chất đều thuộc quyền sử dụng của ông S.
Tương tự, hộ ông N.V.C. có 13 người đứng tên trên 1,8ha đất, nhưng kết quả xác minh cho thấy diện tích này thực chất thuộc quyền sử dụng của ông C. Sự chênh lệch này khiến chính quyền rơi vào thế “tiến thoái lưỡng nan”: nếu chỉ căn cứ giấy chứng nhận quyền sử dụng đất thì sẽ có khả năng bồi thường sai; ngược lại, loại bỏ khỏi danh sách được bồi thường lại có thể làm ảnh hưởng quyền lợi chính đáng của người dân.
Chưa kể, còn 21 giấy chứng nhận quyền sử dụng đất được cấp trong giai đoạn 2023-2025 đang trong quá trình kiểm tra do có dấu hiệu cấp sai quy định. Đại diện UBND xã Phước Dinh thông tin, áp lực công việc rất lớn nhưng bộ máy thực thi đang rơi vào tình trạng hụt hơi. Phòng Kinh tế xã hiện chỉ có 2 người phụ trách bồi thường cho siêu dự án này.
Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận (tỉnh Khánh Hòa) có hai nhà máy, gồm: Ninh Thuận 1 (công suất khoảng 2.400MW, đặt tại xã Phước Dinh) và Ninh Thuận 2 (công suất khoảng 2.200MW, đặt tại xã Vĩnh Hải). Sau khi tạm dừng vào năm 2016 để cân đối nguồn lực, dự án đã chính thức được Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII thống nhất chủ trương tái khởi động vào ngày 25-11-2024. Theo quy hoạch, các nhà máy này dự kiến sẽ bắt đầu vận hành trong giai đoạn 2031-2035.
Tại dự án Ninh Thuận 2 (xã Vĩnh Hải, tỉnh Khánh Hòa), địa phương đã phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho 814/841 trường hợp, đạt gần 96,8%, với tổng kinh phí 1.767 tỷ đồng, trong đó 726 hộ đã nhận trên 1.616 tỷ đồng. Dù tiến độ khả quan, mặt bằng dự án hiện vẫn chưa hoàn toàn “sạch”. Riêng khu vực nhà máy còn 65 hộ chưa nhận tiền do tranh chấp tài sản, khiếu nại giá bồi thường đất trồng nho hoặc đề nghị bố trí tái định cư.
Để tháo gỡ vướng mắc, UBND xã Phước Dinh đã kiến nghị UBND tỉnh Khánh Hòa xin ý kiến Bộ NN-MT nhằm thống nhất cách áp dụng pháp luật, hạn chế rủi ro và tránh khiếu kiện; đồng thời đề xuất gia hạn tiến độ giải phóng mặt bằng để địa phương rà soát chặt chẽ.
Xã Phước Dinh đề nghị xác định đối tượng bồi thường theo kết quả xác minh thực tế, tạm dừng xét duyệt diện tích đất của 21 giấy chứng nhận quyền sử dụng đất vì đang kiểm tra, và áp dụng hạn mức bồi thường theo từng dự án thành phần. Ngoài ra, địa phương kiến nghị thành lập tổ công tác chuyên môn trực tiếp thẩm định các phương án bồi thường, tái định cư trong thời gian chờ kiện toàn bộ máy nhân sự.
Sinh kế bị “treo” theo dự án
Trong lúc chính quyền vẫn loay hoay với hồ sơ, thủ tục, pháp lý thì người dân khu vực thôn Vĩnh Trường (xã Phước Dinh), nơi đặt Dự án Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1, lại đang trong cảnh “bó gối” chờ đợi. Sau 15-20 năm sống trong khu vực quy hoạch, người dân mong chính quyền các cấp nhanh chóng tháo gỡ các vướng mắc, có kết quả xử lý để người dân sớm ổn định cuộc sống.
Khoảng 85% lao động của xã Phước Dinh sống bằng nghề làm thuê tại các đìa nuôi ốc. Khi thông báo thu hồi đất đi kèm lệnh cấm nuôi trồng thủy sản để phục vụ dự án, hàng loạt người dân mất việc làm, lâm vào cảnh thất nghiệp. Tổ trưởng Tổ vay vốn của một ngân hàng tại xã Phước Dinh cho biết: “Trong khi tiền bồi thường chưa nhận được, nơi tái định cư mới cũng chưa hoàn thành, gánh nặng cuộc sống đè nặng lên từng hộ gia đình. Khó khăn lớn nhất rơi vào các hộ dân đang vay ngân hàng để sản xuất, một số hộ nợ từ 200-400 triệu đồng; đặc biệt tổ vay vốn với hơn 100 hộ nhưng tổng dư nợ lên đến hơn 22 tỷ đồng”.
Ông Nguyễn Thành Du, người dân thôn Vĩnh Trường, chia sẻ: “Theo thông báo của chính quyền, mức giá bồi thường đất ở khoảng 3-3,2 triệu đồng/m2 (đã tính hỗ trợ) khiến người dân lo lắng không đủ tiền để tái thiết cuộc sống. Số tiền đó không đủ để xây dựng lại một căn nhà mới tương đương nơi ở cũ. Đặc biệt, những gia đình nhiều thế hệ sống chung do không thể tách thửa đang đứng trước nguy cơ không được xét tái định cư riêng cho các hộ phụ”.
Theo Phó Chủ tịch UBND tỉnh Khánh Hòa Trịnh Minh Hoàng, các vướng mắc về cơ chế, chính sách đã cơ bản được tháo gỡ, nhưng khâu xác minh nguồn gốc đất và xác minh chủ sử dụng đất thực tế là khó khăn lớn nhất. Lãnh đạo tỉnh yêu cầu xã Phước Dinh tập trung xử lý dứt điểm các hồ sơ tồn đọng và nghiêm trị những vi phạm lợi dụng chính sách để trục lợi. Với phương châm “làm nhanh, làm kỹ, làm đúng”, công tác bồi thường và tái định cư phải vừa đảm bảo tiến độ dự án, vừa bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân cũng như tính nghiêm minh của pháp luật.
Người dân địa phương cho rằng, để dự án sớm hoàn thành, chính quyền cần nhanh chóng công khai lộ trình bồi thường, áp dụng mức giá sát thực tế và đặc biệt là đẩy nhanh hạ tầng khu tái định cư dự án - nơi hiện vẫn chỉ là bãi đất trống san lấp dở dang. Người dân sống trong vùng dự án đang cần một điểm tựa rõ ràng để “bắt đầu lại cuộc sống” sau hai thập niên chờ đợi.
Ngày 30-3-2026, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 121/2026/UBTVQH15, bổ sung, điều chỉnh một số cơ chế, chính sách đặc biệt đầu tư xây dựng Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận theo Nghị quyết số 189/2025/QH15 của Quốc hội.
Theo đó, người có đất thu hồi, chủ sở hữu tài sản gắn liền với đất thu hồi đủ điều kiện được bồi thường sẽ được áp dụng mức bồi thường theo quy định nhân 1,5 lần.
Người có đất nông nghiệp thu hồi đủ điều kiện hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm sẽ được hỗ trợ bằng tiền với mức cao nhất bằng 5 lần giá đất nông nghiệp trong bảng giá đất, nhân 1,5 lần đối với diện tích trong hạn mức.
Người đủ điều kiện bố trí tái định cư được miễn 100% tiền sử dụng đất đối với suất tái định cư tối thiểu. Người có đất thu hồi thuộc nhóm đất nông nghiệp (không phải đất lúa) đã chuyển mục đích sử dụng đất trong trường hợp không phải xin phép nhưng chưa đăng ký biến động sẽ được bồi thường theo hiện trạng sử dụng đất.
