Tuổi già vẫn lo cơm áo
Mới 3 giờ, căn hộ ở chung cư D1, khu dân cư Phú Lợi (phường Bình Đông, TPHCM) đã sáng đèn.
Bà Nguyễn Thị Xuân Lan (70 tuổi) lúi húi nấu nước, vo gạo, chuẩn bị bữa sáng cho cả nhà. Xong xuôi, bà khoác vội chiếc áo bạc màu, đi bộ 3 vòng quanh khuôn viên như thói quen đã ăn sâu vào nếp sống. 7 giờ sáng, khi các cháu đã đến trường, bà mới tất tả đạp xe đi làm, bất kể nắng mưa.
Theo chân bà đến các biệt thự trong khu phố, chúng tôi cảm nhận rõ sự vất vả lao động ở tuổi xế chiều. Bà đi thẳng vào bếp, dọn dẹp đồ ăn, chén bát, rồi lau bàn, giặt thảm, quét từng ngóc ngách. Vất vả nhất là leo cầu thang dọn từng lầu.
Làm việc liên tục từ thứ hai đến thứ bảy, thu nhập mỗi tháng vài triệu đồng nhưng bà Xuân Lan vẫn vui: “Con trai và con dâu tôi làm văn phòng, lương chỉ đủ sống. Vợ chồng tôi không có tiền hỗ trợ các con nên cũng không muốn trở thành gánh nặng cho con”.
Vợ chồng bà theo con trai vào TPHCM từ khi cháu nội mới 8 tháng tuổi, nay đứa lớn đã học lớp 9, đứa nhỏ học lớp 4. Với bà, khoản tiền kiếm được vừa là “lương hưu” dưỡng già, vừa để tự chủ tài chính lúc xế chiều.
Cùng cảnh, bà Tất Thị Tuyết (64 tuổi, quê TP Cần Thơ), đang thuê trọ cùng con trai tại phường Tân Sơn Nhì, TPHCM cũng tất bật mưu sinh. Đôi bàn tay bà chai sần, thô ráp vì ngâm liên tục trong nước xà phòng.
Bà Tuyết tâm sự, trước đây, nghề dọn dẹp từng mang lại cho bà mỗi tháng gần 10 triệu đồng, nay kinh tế khó khăn chỉ còn khoảng 6,5 triệu đồng/tháng. Dù vậy, bà vẫn cần mẫn làm việc với mong muốn tích góp tiền cưới vợ cho con.
Chúng tôi ghé nhà trọ của bà Nguyễn Thị Lan (75 tuổi, phường Tân Sơn Nhì, TPHCM) đúng lúc bà đi nhặt ve chai về. Rời quê Nam Định từ thời con gái, bao năm qua bà chưa có điều kiện về quê. Chồng mất sớm, một mình bà quảy bao tải lượm từng vỏ chai, lon nhôm nuôi con.
Nỗi bất hạnh ập tới khi con gái duy nhất vừa qua đời vì bệnh nan y, để lại đứa cháu nhỏ học lớp 5. Giờ đây, hai bà cháu đang được hàng xóm và chính quyền địa phương cưu mang, đùm bọc.
Câu chuyện của bà Xuân Lan, bà Tuyết, bà Lan không phải là hiếm. Theo báo cáo của Bảo hiểm xã hội (BHXH) Việt Nam do Tổ chức Lao động quốc tế (ILO) công bố năm 2025, tỷ lệ bao phủ lương hưu ở Việt Nam chỉ đạt khoảng 35% lực lượng lao động (tương đương 5 triệu người trong độ tuổi nghỉ hưu) - mức rất thấp so với trung bình toàn cầu là 77,5%.
Số liệu của Tổng cục Thống kê cũng chỉ ra, trong 5,3 triệu người cao tuổi có việc làm năm 2024, có khoảng 2,5 triệu phụ nữ. Phần lớn trong số họ làm việc ở khu vực phi chính thức, không có hợp đồng lao động và không được hưởng BHXH.
Chủ động thích ứng công nghệ, chuyển đổi nghề
Dù đối mặt với gánh nặng sinh kế, nhiều phụ nữ lớn tuổi tại TPHCM không buông xuôi hay bó hẹp mình trong những cách thức mưu sinh cũ. Không ít người đã chủ động tiếp cận công nghệ để tìm kiếm việc làm chuyên nghiệp hơn.
PGS-TS Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đời sống xã hội, nhận định: “Người phụ nữ lớn tuổi vẫn phải đi làm không phải vì họ muốn làm, mà vì chưa có cách nào để dừng lại”.
Hiện nay, TPHCM đã có những nỗ lực cụ thể như tặng thẻ BHYT hay thí điểm mô hình “Điểm sinh hoạt - chăm sóc sức khỏe người cao tuổi tại cộng đồng” từ tháng 10-2026.
Tuy nhiên, để đảm bảo an sinh cho lao động lớn tuổi một cách căn cơ, trong ngắn hạn, cần lập quỹ bảo hiểm vi mô hỗ trợ khi gặp thời tiết cực đoan; mở rộng khám ngoài giờ tại y tế cơ sở; đưa xe khám lưu động đến chợ, công trình... để phát huy tối đa giá trị của thẻ BHYT.
Trong dài hạn, nên xây dựng chương trình quốc gia bảo vệ lao động phi chính thức trước rủi ro biến đổi khí hậu; lấp khoảng trống trợ cấp sau tuổi 50 bằng gói BHXH tự nguyện linh hoạt có trợ lực từ ngân sách nhà nước.
Bà Nguyễn Thị Ngọc Anh Thư (54 tuổi) kể, cách đây 10 năm, bà từng là phụ bếp cho 1 quán ăn, mức lương bấp bênh. Từ khi được người quen giới thiệu một ứng dụng kết nối giúp việc nhà, bà đăng ký học các kỹ năng dọn dẹp, trở thành đối tác giúp việc, nhận dọn dẹp 3 ca mỗi ngày, thu nhập ổn định từ 22 triệu đồng/tháng.
Theo bà Thư, phụ nữ lớn tuổi thường e ngại công nghệ nên vấp phải rào cản trong tiếp cận công việc. Để thích ứng với thời đại số, mỗi người phải chủ động tự học kỹ năng công việc, cách ứng dụng kỹ năng trong công việc và làm chủ công nghệ.
Nhờ tận dụng tốt các yếu tố này, bà không chỉ là đối tác giỏi mà còn được đơn vị quản lý ứng dụng giúp việc nhà mời đứng lớp giảng dạy kỹ năng, đào tạo cho học viên mới vào nghề.
Ngoài nghề dọn dẹp, có không ít phụ nữ lớn tuổi chọn ngã rẽ mới đầy bản lĩnh. Ở tuổi 66, bà Hoàng Thị Xuân Hương (ngụ đường Nguyễn Văn Nguyễn, phường Tân Định, TPHCM) vẫn miệt mài bấm huyệt, chăm sóc sức khỏe cho khách hàng.
Từng gắn bó hơn 40 năm với nghề làm tóc, đến năm 55 tuổi - độ tuổi thông thường để nghỉ ngơi - bà Hương lại quyết định theo học Đông y tại Viện Y dược học dân tộc TPHCM. Bà muốn có cái nghề để không phụ thuộc con cái. Thu nhập từ nghề mới không chỉ giúp bà Hương tự chủ, mà còn trở thành nguồn quỹ thiện nguyện.
Đều đặn từ thứ hai đến thứ tư hàng tuần, bà Hương thức dậy từ 4 giờ sáng nấu cả trăm suất cơm chay. Đến trưa, trên chiếc xe máy cũ, bà len lỏi vào các ngõ hẻm trao cơm tận tay người khuyết tật, người già neo đơn, cơ nhỡ, rồi lại quay về tiếp tục nhận khách trị liệu buổi chiều.
