Bệ đỡ an sinh cho lao động tự do - Bài 2: Trách nhiệm từ nhiều phía

Những cuộc mưu sinh khó khăn

Hơn 10 năm chạy xe công nghệ, anh Lê Huỳnh Hải (ở trọ tại phường Tân Tạo, TPHCM) thấm thía hơn ai hết nỗi lo về những rủi ro của nghề mình đã chọn. Trước đây, khi số lượng tài xế còn ít, anh Hải nhận việc qua nhiều ứng dụng chở khách, giao hàng, giao thức ăn…, thu nhập có thể đạt khoảng 20 triệu đồng/tháng. Nay dù làm 14-15 giờ mỗi ngày, thu nhập của anh giảm còn khoảng một nửa. Số tiền tài xế nhìn thấy trên ứng dụng không đồng nghĩa với khoản thu nhập thực sự nhận được.

Theo anh Hải, ngoài phần chiết khấu cho nền tảng khoảng 20%-30%, tài xế còn tự trả tiền xăng, điện thoại, ăn uống, sửa chữa, bảo dưỡng và khấu hao phương tiện.

Từ số tiền thực nhận, anh Hải phải lo tiền trọ, học phí cho con và sinh hoạt gia đình. Ngoài thẻ bảo hiểm y tế (BHYT) tự mua, anh chưa có nguồn bảo đảm dài hạn hay khoản tích lũy đáng kể để phòng khi gặp biến cố. Nếu không còn đủ sức cầm lái, anh chưa biết sẽ dựa vào nguồn thu nhập nào để chăm lo cho gia đình.

TPHCM hiện có khoảng 400.000 tài xế xe công nghệ và giao hàng. Theo Phó Chủ tịch Liên đoàn Lao động TPHCM Phùng Thái Quang, việc làm thông qua nền tảng công nghệ ngày càng phát triển, tài xế xe công nghệ đang từng ngày đóng góp quan trọng vào sự phát triển của vận chuyển hành khách và hệ thống bán lẻ. Dù vậy, nhiều tài xế vẫn chưa được bảo đảm đầy đủ các chế độ bảo hiểm. Đây là khoảng trống an sinh cần được nghiên cứu, từng bước khắc phục.

Hiện nay, một số doanh nghiệp vận hành nền tảng công nghệ tại TPHCM đã triển khai chương trình bảo vệ đối tác. Đại diện Công ty TNHH Grab Việt Nam cho biết, Grab đang cung cấp miễn phí gói bảo hiểm tai nạn cho toàn bộ đối tác tài xế trong suốt quá trình hoạt động trên nền tảng.

Grab kiến nghị tiếp tục mở rộng chương trình bảo hiểm xã hội (BHXH), BHYT phù hợp với các hình thức lao động. Còn với lao động giúp việc gia đình qua nền tảng công nghệ, đại diện bTaskee cho hay, doanh nghiệp có chương trình bCare hỗ trợ cộng tác viên gặp tai nạn trong quá trình di chuyển đến nơi làm việc hoặc thực hiện công việc.

Những hình thức hỗ trợ này cho thấy doanh nghiệp có thể chủ động chia sẻ rủi ro nghề nghiệp với người lao động. Tuy nhiên, phạm vi bảo vệ, điều kiện chi trả và mức hỗ trợ của các chương trình thương mại có những giới hạn nhất định.

Những chương trình này cũng không thay thế trách nhiệm tham gia bảo hiểm bắt buộc của doanh nghiệp, nếu quan hệ làm việc thực tế thuộc diện pháp luật quy định phải tham gia. Quan trọng hơn, phải phân định được trách nhiệm giữa Nhà nước, doanh nghiệp vận hành nền tảng công nghệ, người lao động và tổ chức công đoàn.

Theo ông Nguyễn Quốc Thanh, Phó Giám đốc BHXH TPHCM, lao động tự do, tài xế công nghệ không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc vẫn có thể tham gia BHXH tự nguyện để tích lũy thời gian đóng, hưởng lương hưu và các chế độ theo quy định. Tuy nhiên, việc phải tham gia BHXH trong thời gian dài trong khi thu nhập biến động đang hạn chế khả năng người lao động tiếp cận chính sách.

Từ thực tiễn nêu trên, BHXH TPHCM đề xuất nghiên cứu mở rộng diện tham gia BHXH bắt buộc đối với người có việc làm, thu nhập thường xuyên thông qua nền tảng số và những mô hình việc làm mới. Đồng thời, cần làm rõ căn cứ xác định mức đóng, phương thức đóng và trách nhiệm của các chủ thể liên quan. Mục tiêu không chỉ là tăng số người tham gia, mà quan trọng hơn là bảo đảm quyền lợi cho người lao động khi rủi ro xảy ra và sau tuổi lao động.

Trong thời gian chờ hoàn thiện chính sách, BHXH TPHCM đề xuất khảo sát thực trạng số lượng tài xế, hình thức hoạt động, thu nhập và mức độ tham gia BHXH, BHYT, bảo hiểm thất nghiệp. Cùng với việc tăng cường tư vấn, vận động người lao động tham gia BHXH tự nguyện, BHYT, cơ quan BHXH khuyến khích doanh nghiệp vận hành nền tảng công nghệ nghiên cứu hỗ trợ tài xế tiếp cận các chính sách bảo hiểm hiện hành.

Grab điều chỉnh chính sách

Ngày 9-11, trao đổi với phóng viên Báo SGGP, đại diện Grab thông tin, từ ngày 10-11, Grab điều chỉnh một số chính sách với đối tác tài xế. Cụ thể: giới hạn tổng phí Grab được hưởng (gồm phí nền tảng và phí ứng dụng linh động) tối đa ở mức 32% (chưa gồm thuế và phí thu hộ); tỷ lệ doanh thu tài xế thực nhận sau khi trừ phí và thuế tăng lên mức 60,59%-85,59% (GrabBike) và 59,68%-84,31% (GrabCar).

Ngoài khoản doanh thu này, tài xế vẫn có thể nhận thêm tiền thưởng và hỗ trợ từ Grab theo từng điều kiện của chương trình. Grab tự động hoàn tiền vào ví từ ngày 5-11-2026 cho các tài xế bị khấu trừ vượt ngưỡng 35% do lỗi thuật toán hoặc biến động cung - cầu từ năm 2024 đến nay, với tổng số tiền 3,9 tỷ đồng.

Grab cũng nâng cấp giao diện Grab Driver, hiển thị rõ ràng từng khoản doanh thu, thuế, phí của mỗi chuyến xe kèm biểu mẫu để tài xế gửi yêu cầu tra soát khi có thắc mắc. Cùng với đó, Grab dành 52 tỷ đồng hỗ trợ chi phí xăng dầu (cho xe xăng) và phí sạc điện (cho xe điện) cùng 860 tỷ đồng tiền thưởng trong quý 4-2026.

Rạch ròi nghĩa vụ, cùng chia sẻ rủi ro

Theo luật sư, ThS Nguyễn Khắc Trung Hiên (Đoàn Luật sư TPHCM), không phải tất cả người lao động nhận việc qua nền tảng số hoặc theo hình thức tự do đều đương nhiên thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Tuy nhiên, việc không ký hợp đồng lao động theo cách truyền thống cũng không đồng nghĩa doanh nghiệp được miễn trách nhiệm của người sử dụng lao động.

Điều quan trọng trước hết là phải xác định đúng bản chất quan hệ làm việc, thay vì chỉ căn cứ tên gọi hợp đồng hoặc thỏa thuận giữa hai bên, đồng thời nghiên cứu cơ chế chia sẻ chi phí BHXH để mở rộng mạng lưới an sinh cho người lao động.

Điều 13 Bộ luật Lao động năm 2019 quy định, dù thỏa thuận mang tên khác nhưng có nội dung về việc làm có trả công, tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên thì vẫn được coi là hợp đồng lao động. Vì vậy, việc chưa ký hợp đồng lao động bằng văn bản hoặc thỏa thuận mang tên “hợp tác”, “đối tác” không đồng nghĩa doanh nghiệp không thực hiện trách nhiệm của người sử dụng lao động.

Đồng thời, điểm a, khoản 1, Điều 2 Luật BHXH năm 2024 quy định, đối tượng áp dụng là người làm việc theo hợp đồng lao động không xác định thời hạn hoặc hợp đồng lao động có thời hạn từ đủ một tháng trở lên, kể cả thỏa thuận mang tên khác nhưng có bản chất là hợp đồng lao động. Vì vậy, cần có hướng dẫn rõ ràng hơn về cách xác định quan hệ lao động trong trường hợp công việc được tổ chức thông qua ứng dụng, đặc biệt là những dấu hiệu thể hiện việc quản lý, điều hành và giám sát của doanh nghiệp.

Đối với người thực sự làm việc độc lập, luật sư Nguyễn Khắc Trung Hiên đề xuất nghiên cứu cơ chế để doanh nghiệp hoặc đơn vị tổ chức công việc cùng chia sẻ chi phí bảo hiểm. Mức đóng góp có thể được xem xét dựa trên mức độ tham gia tổ chức, quản lý công việc, lợi ích thu được và rủi ro mà người lao động phải chịu. Trường hợp người lao động hoạt động trên nhiều ứng dụng, cần có cách ghi nhận thống nhất các khoản đóng góp để bảo đảm quyền lợi khi chuyển đổi công việc.

Đồng quan điểm, TS Nguyễn Nữ Nguyệt Anh, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TPHCM), đề xuất các địa phương có đông lao động nhập cư nên nghiên cứu hỗ trợ thêm đối với nhóm thu nhập bấp bênh ngoài diện hộ nghèo, gắn với chi phí nhà ở và gánh nặng nuôi con.

Với lao động nhận việc qua nền tảng số, cần nghiên cứu cơ chế quy định doanh nghiệp vận hành nền tảng công nghệ cùng đóng góp an sinh tương xứng với lợi ích thu được, đồng thời giám sát để chi phí này không bị đẩy ngược lại người lao động qua việc tăng tỷ lệ chiết khấu. Dịch vụ hỗ trợ cũng cần phù hợp điều kiện sống, làm việc của người dân. Lao động di cư cần được tiếp cận an sinh ngay tại nơi tạm trú; người hạn chế kỹ năng số cần có điểm hướng dẫn trực tiếp thông qua tổ chức cộng đồng và nhóm nghề.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Hoàng Công Huấn, Giám đốc Phát triển Kinh doanh và Dự án chiến lược Be Group, cho rằng, đặc thù của tài xế công nghệ là khả năng tự chủ về thời gian, mức độ hoạt động, cách thức hoạt động (chọn dịch vụ, khu vực…), linh hoạt theo nhu cầu cá nhân.

Bên cạnh đó, mỗi người có thể tham gia nhiều nền tảng, làm nhiều công việc khác nhau cùng một lúc. Thu nhập của tài xế biến động theo thời gian hoạt động và nhu cầu thị trường. Nếu áp dụng một mức đóng cứng nhắc, phần đóng góp có thể tạo thêm áp lực lên thu nhập thực nhận của người lao động hoặc gây áp lực lên chi phí của khách hàng.

Đại diện Be Group cũng kiến nghị, chính sách an sinh cho lao động nhận việc qua nền tảng số nên được thiết kế theo hướng linh hoạt, có lộ trình và phù hợp mô hình kinh tế của nền tảng.

Cụ thể, có thể nghiên cứu cơ chế đóng góp gắn với mức độ hoạt động hoặc thu nhập thực tế trên nền tảng; ưu tiên những quyền lợi thiết yếu, đồng thời có lộ trình mở rộng các chế độ an sinh dài hạn; tiếp tục nghiên cứu khả năng ghi nhận và kết nối những chương trình bảo vệ mà doanh nghiệp đã chủ động cung cấp cho đối tác vào một hệ thống an sinh tổng thể. Doanh nghiệp cũng có thể phối hợp với các đơn vị liên quan để hỗ trợ tài xế tìm hiểu, đăng ký các chính sách bảo hiểm phù hợp.

Ông Nguyễn Quốc Thanh, Phó Giám đốc BHXH TPHCM, nêu ý kiến, để mở rộng diện bao phủ BHXH đối với lao động nhận việc qua nền tảng số, cần nghiên cứu cơ chế kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan BHXH, cơ quan thuế, cơ quan quản lý nhà nước và doanh nghiệp vận hành nền tảng công nghệ.

Qua đó, xác định chính xác đối tượng, thu nhập và tình trạng tham gia bảo hiểm, làm cơ sở thiết kế phương thức đóng phù hợp. Việc kết nối, khai thác dữ liệu phải bảo đảm quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, đồng thời tạo thuận lợi cho người lao động và doanh nghiệp.