Xây dựng lớp bảo vệ thiết yếu
Một nghiên cứu do Tổng hội Y học Việt Nam chủ trì, phối hợp với các đơn vị liên quan khảo sát 1.208 lao động tự do làm việc ngoài trời tại TPHCM, TP Hà Nội, TP Đà Nẵng và TP Cần Thơ, được công bố vào tháng 8-2026, ghi nhận chỉ 73,5% người được hỏi có BHYT, 2,2% tham gia BHXH tự nguyện.
Đặc biệt, thời gian làm việc trung bình của người được khảo sát lên đến 55,3 giờ mỗi tuần; 68,5% có triệu chứng liên quan cơ, xương, khớp. 78% người được khảo sát mong muốn được hỗ trợ tham gia hoặc duy trì BHYT, 62,6% mong muốn được hỗ trợ tham gia BHXH.
Theo BHXH Việt Nam, đến hết tháng 9-2026, cả nước có 22,64 triệu người tham gia BHXH, trong đó 20,05 triệu người tham gia BHXH bắt buộc và 2,59 triệu người tham gia BHXH tự nguyện. Số người tham gia BHYT đạt 98,64 triệu. Số người tham gia BHXH tự nguyện chiếm tỷ trọng nhỏ cho thấy mức độ bao phủ BHXH còn hẹp đối với nhóm lao động phi chính thức.
Trong khi đó, hầu hết lao động phi chính thức, lao động tự do có thu nhập bấp bênh, thường xuyên đối mặt nguy cơ tai nạn, bệnh tật và khó có khả năng xoay xở khi mất việc, hoặc lúc tuổi cao sức yếu.
Từ thực tế đó, nhiều chuyên gia đề xuất mở rộng diện bao phủ BHXH cần đi cùng hoàn thiện hệ thống an sinh nhiều tầng, phù hợp với đặc điểm việc làm và khả năng tham gia của từng nhóm lao động.
Theo PGS-TS Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đời sống xã hội, người lao động làm việc trên nền tảng số và lao động ngoài trời cần được đảm bảo an sinh bằng những lớp bảo vệ thiết yếu, như BHYT, bảo hiểm tai nạn, trợ cấp khi rủi ro nghiêm trọng và cơ chế hỗ trợ trong thời gian mất khả năng lao động.
Với nhóm tài xế xe công nghệ, ông đề xuất thiết kế một quỹ hỗ trợ rủi ro nghề nghiệp ở cấp tỉnh, hình thành từ phần đóng góp của doanh nghiệp vận hành nền tảng công nghệ, dùng để chi trả nhanh trong các trường hợp tài xế gặp tai nạn, bị bệnh nặng hoặc mất khả năng làm việc tạm thời, trong khi chờ hoàn thiện cơ chế bảo hiểm bắt buộc.
PGS-TS Nguyễn Đức Lộc cũng đề xuất cơ chế đóng góp an sinh theo giao dịch. Cụ thể, trên mỗi chuyến đi hoàn thành, nền tảng trích một tỷ lệ nhỏ trên doanh thu để chuyển vào tài khoản BHXH của tài xế; người lao động đóng phần của mình theo tỷ lệ tương ứng; cơ quan BHXH thu qua đầu mối là doanh nghiệp vận hành nền tảng công nghệ.
Chia sẻ trách nhiệm, đảm bảo an sinh
Cùng với việc hình thành mức bảo vệ tối thiểu trước những rủi ro trước mắt, những nội dung về mở rộng chính sách an sinh, bảo vệ quyền lợi cho lao động tự do đang được thảo luận tại kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.
Lộ trình phù hợp để mở rộng BHXH bắt buộc
Ngày 9-11, Bộ trưởng Bộ Nội vụ Nguyễn Tiến Hải giải trình chi tiết một số nội dung Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH trước Quốc hội. Đối với việc xác định đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, nhất là người làm việc không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số, cơ quan chủ trì soạn thảo luật dự kiến sẽ báo cáo Chính phủ giữ quy định hiện hành.
Theo đó, Chính phủ trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội quyết định bổ sung đối tượng tham gia BHXH bắt buộc khi phát sinh nhóm người có việc làm, thu nhập ổn định thường xuyên, phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội của từng thời kỳ mà luật hiện hành chưa quy định cụ thể.
Trên cơ sở đó, sẽ nghiên cứu mở rộng khi đủ điều kiện đối với người làm việc không có quan hệ lao động, người làm việc trên nền tảng số. Cơ quan chủ trì soạn thảo dự kiến báo cáo Chính phủ tiếp tục nghiên cứu đánh giá để đề xuất cấp có thẩm quyền xem xét khi trình đề án cải cách chính sách tiền lương và BHXH, làm cơ sở quy định cụ thể khi sửa đổi toàn diện luật trong giai đoạn 2027-2028.
Ngày 9-11, thảo luận về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH, đại biểu Lê Hữu Trí (Đoàn Đại biểu Quốc hội Khánh Hòa) ủng hộ chủ trương mở rộng độ bao phủ BHXH bắt buộc, nhất là đối với lao động phi chính thức, người giao hàng, tài xế công nghệ.
Đại biểu này đề nghị cần làm rõ nghĩa vụ đóng, căn cứ tính mức đóng, trách nhiệm của nền tảng số và cơ chế bảo vệ người lao động; đánh giá tác động đối với từng nhóm lao động, xem xét lộ trình thực hiện từ năm 2028 đối với nhóm lao động trên nền tảng số (nếu chưa đủ điều kiện triển khai ngay).
Trước đó, tại hội nghị đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách lần thứ nhất, nhiệm kỳ khóa XVI vào ngày 29-9, đại biểu Trần Thị Diệu Thúy, Phó trưởng đoàn chuyên trách Đoàn Đại biểu Quốc hội TPHCM, đề xuất cần nghiên cứu xác định trách nhiệm cùng đóng góp BHXH của doanh nghiệp vận hành nền tảng công nghệ, thay vì để người lao động tự gánh toàn bộ chi phí.
Đại biểu Trần Thị Diệu Thúy đề nghị xem xét đưa người làm việc trên nền tảng số vào phạm vi điều chỉnh của Bộ luật Lao động và Luật Việc làm. Đây là nhóm lao động có việc làm, có thu nhập thực tế và chịu sự quản lý, điều phối ở mức độ đáng kể của doanh nghiệp vận hành nền tảng công nghệ, nhưng chưa được bảo đảm đầy đủ quyền lợi an sinh tương xứng với tính chất, mức độ rủi ro của công việc.
Đại biểu Trần Thị Diệu Thúy cũng đề xuất xem xét cơ chế đóng góp ba bên giữa người lao động, doanh nghiệp vận hành nền tảng công nghệ và Nhà nước. Trong đó, doanh nghiệp chia sẻ trách nhiệm phù hợp với vai trò tổ chức, điều phối công việc và lợi ích thu được; Nhà nước có chính sách hỗ trợ người thu nhập thấp hoặc trong giai đoạn chuyển tiếp.
Bên cạnh đó, việc tham gia BHXH bắt buộc không nên phụ thuộc hoàn toàn vào quan hệ giữa tài xế và doanh nghiệp vận hành nền tảng công nghệ đã được xác định là quan hệ lao động theo hợp đồng lao động hay chưa, không sử dụng cứng nhắc tiêu chí “thu nhập ổn định, thường xuyên”.
Cùng với Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật BHXH, kỳ họp thứ 2 Quốc hội khóa XVI cũng xem xét sửa đổi, bổ sung một số nội dung của Luật An toàn, vệ sinh lao động; Luật Lao động, Luật Việc làm…
Trong các phiên thảo luận, một số đại biểu Quốc hội đặt vấn đề bảo vệ người lao động không có quan hệ lao động và người làm việc trên nền tảng số. Điều đó cho thấy mở rộng an sinh cần được tiếp cận đồng bộ giữa BHXH, BHYT, an toàn nghề nghiệp, trợ giúp xã hội và chính sách việc làm.
Mỗi chính sách có chức năng riêng, nhưng bổ trợ nhau để bảo đảm cho người lao động một tương lai ổn định hơn khi không còn đủ sức lao động.
* ThS NGUYỄN TRẦN PHƯỚC, chuyên gia xã hội học:
Giúp người lao động được bảo vệ trước biến động
Chính sách BHXH cần giúp người lao động có sự bảo đảm nhất định khi thu nhập giảm, công việc gián đoạn hoặc tuổi cao, thay vì để họ tự xoay xở trước mọi rủi ro.
Cần nghiên cứu phương thức đóng phù hợp khả năng tài chính, đặc điểm thu nhập từng nhóm lao động; tăng mức hỗ trợ đối với người thu nhập thấp. Thủ tục tham gia, chuyển tiếp phải đơn giản, thông tin về thời gian đóng và quyền lợi phải dễ tra cứu, dễ hiểu.
Cùng với đó, cần nghiên cứu cơ chế chia sẻ trách nhiệm đóng góp đối với các chủ thể tổ chức công việc và hưởng lợi từ hoạt động lao động. BHXH phải được đặt trong hệ thống an sinh rộng hơn, gắn với BHYT, trợ giúp xã hội và dịch vụ chăm sóc. Mục tiêu không chỉ là tăng số người tham gia BHXH, mà còn phải giúp họ duy trì được sự bảo vệ trước những biến động của cuộc sống.
* ThS NGUYỄN TUẤN ANH, chuyên gia hành chính công:
Xây dựng tài khoản an sinh linh hoạt
TPHCM có thể nghiên cứu xây dựng tài khoản an sinh nghề nghiệp linh hoạt, gắn với mã định danh cá nhân, theo suốt người lao động qua nhiều công việc, nền tảng hoặc giai đoạn làm việc.
Đối với tài xế xe công nghệ, có thể nghiên cứu ghi nhận khoản đóng góp theo tỷ lệ phù hợp trên doanh thu thực tế, với sự chia sẻ trách nhiệm giữa người lao động và doanh nghiệp vận hành nền tảng công nghệ. Trường hợp hoạt động trên nhiều ứng dụng, khoản đóng bảo hiểm được tổng hợp để đối chiếu, ghi nhận quyền lợi theo quy định.
Người thu gom rác dân lập, giúp việc gia đình, người bán hàng rong và những nhóm lao động khác có thể tiếp cận chính sách thông qua hợp tác xã, tổ chức đại diện hoặc các điểm dịch vụ công, với phương thức đóng phù hợp thu nhập.
