Cha mẹ có biết con làm gì trên mạng?

Bức tường thành từ quyền riêng tư

Chị Ngọc Thúy (52 tuổi, TPHCM) là mẹ đơn thân của em T.P., hiện đang học lớp 9. Nhà neo người, để thuận tiện cho việc đưa đón, liên lạc, từ năm lớp 5, P. được mẹ cho sử dụng điện thoại, kèm một số giao kèo cơ bản như chỉ dùng để liên lạc, không chơi game, không lên mạng xã hội.

Đến năm lớp 7, P. được bạn hướng dẫn lập tài khoản Facebook và cũng từ đây, những hoạt động của P. trên mạng xã hội vượt ngoài tầm kiểm soát của mẹ. Chị Thúy cho biết nhiều đêm trở mình lúc 2 giờ sáng, chị thấy con sử dụng điện thoại nhắn tin, tán gẫu. Chị la mắng, thu điện thoại thì con chống đối bằng cách bỏ học, bỏ bữa.

Tiếp tục đưa ra các giao kèo để trả điện thoại cho con thì chẳng bao lâu con lại “quen đường cũ”. Chị Thúy thấy bất lực khi con trở nên khép kín, không còn chịu chia sẻ và nghe lời mẹ như trước.

Mới đây, khi nhóm “Con ghét bố mẹ” gây chú ý trên mạng xã hội, nhiều phụ huynh, trong đó có chị Thúy, lập tức tham gia để xem các con bày tỏ ra sao. Nhóm này được lập từ năm 2021 nhưng gần đây, nhờ nhiều bài viết, chia sẻ gây chú ý, nhóm thu hút lượng lớn người tham gia.

Chỉ trong hơn 1 ngày từ 29 đến 30-9, nhóm tăng từ 59.000 lên hơn 160.000 thành viên, hiện đạt hơn hơn 300.000 người với hơn 7.800 bài đăng mỗi ngày. Con số khổng lồ nói lên nhiều điều; trong đó, có một thực tế là trẻ cần sự quan tâm, lắng nghe thực chất từ gia đình; và ngược lại, nhiều cha mẹ ngỡ ngàng khi biết mình chưa đủ sâu sát với con, đặc biệt trên mạng xã hội.

Nhưng đó là mặt tích cực, còn mặt tiêu cực, rất nhiều dòng trạng thái mang tính kích động xuất hiện dưới lớp mặt nạ ẩn danh, bày tỏ cảm xúc tiêu cực, chửi bới, thậm chí lăng mạ.

TS Nguyễn Hiệp Trí, nguyên Phó Trưởng phòng Bảo vệ chăm sóc trẻ em và Bảo trợ xã hội, Sở Y tế TPHCM, Giám đốc Công ty TNHH doanh nghiệp xã hội Sài Gòn ERA, cho biết, việc trẻ em tìm đến các nhóm chat trên mạng để chia sẻ thay vì nói chuyện với cha mẹ là một trong những dấu hiệu rõ ràng cho thấy một khoảng cách thế hệ và sự thiếu hụt kết nối cảm xúc giữa con cái và gia đình.

Một số nguyên nhân có thể do trẻ sợ bị phán xét và áp lực từ phụ huynh, trẻ muốn tìm kiếm sự đồng cảm từ bạn bè đồng trang lứa hoặc có thể do ba mẹ bận rộn, thiếu thời gian. Tuy nhiên, không gian mạng cũng có mặt trái; dù giải tỏa được tâm lý tức thời, việc trò chuyện với người lạ hoặc các nhóm chat không kiểm soát trên mạng cũng tiềm ẩn rủi ro bị lôi kéo hoặc ảnh hưởng tiêu cực từ bạn bè ảo.

Ông Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC), Giám đốc dự án Chống lừa đảo, cho biết, tại Việt Nam, nghiên cứu trước đó cho thấy có tới 89% trẻ trong độ tuổi 12-17 sử dụng internet nên phạm vi tiếp xúc với rủi ro là rất lớn.

Ông Ngô Minh Hiếu không muốn nêu một trường hợp cụ thể nào vì quyền riêng tư của trẻ, nhưng thường những vụ khiến ông ám ảnh liên quan đến việc trẻ sử dụng mạng xã hội và bị dụ dỗ gửi hình ảnh nhạy cảm. Sau đó, trẻ bị kẻ xấu dọa sẽ phát tán ảnh cho gia đình, bạn bè, nhà trường dẫn đến sợ hãi và xấu hổ, ảnh hưởng tinh thần rất lớn.

Vì lo lắng, không muốn con cái bị kẻ xấu lợi dụng, nhiều cha mẹ có tâm lý muốn kiểm soát con trên mạng xã hội bằng cách kiểm tra điện thoại, tin nhắn, tài khoản mạng xã hội.

Các chuyên gia tâm lý cho biết, cách làm này dễ tạo hiệu ứng ngược. Theo chuyên gia, hành động của cha mẹ vốn xuất phát từ tình thương nhưng với trẻ em hiện nay, những yêu cầu về quyền riêng tư của các con đã khác trước. Nếu cha mẹ càng tìm cách kiểm soát, trẻ sẽ càng có thái độ chống đối và cho rằng cha mẹ can thiệp quá sâu, không tin tưởng trẻ, dễ tạo khoảng cách trong gia đình.

Đồng hành thay vì kiểm soát

Theo ông Phạm Đình Nghinh, Phó Chủ tịch thường trực Hội Bảo vệ quyền trẻ em TPHCM, quan điểm bảo vệ quyền trẻ em, quyền riêng tư của trẻ cần được tôn trọng cả trong đời sống thực và trên môi trường mạng. Đồng thời, cha mẹ có trách nhiệm chăm sóc, giáo dục, hướng dẫn và bảo đảm an toàn cho trẻ trong quá trình sử dụng môi trường mạng.

“Với trẻ em, việc đồng hành và quản lý cần phù hợp với độ tuổi, mức độ trưởng thành và hoàn cảnh cụ thể của từng trẻ. Khi cần tìm hiểu hoặc kiểm tra thông tin để bảo đảm an toàn cho trẻ, cha mẹ nên thực hiện trên tinh thần giải thích, trao đổi và tôn trọng trẻ, thay vì chỉ dựa vào việc kiểm soát.

Điều quan trọng là xây dựng sự tin tưởng để trẻ chủ động chia sẻ khi gặp khó khăn hoặc có nguy cơ mất an toàn. Bảo vệ trẻ và tôn trọng quyền riêng tư của trẻ không phải là hai việc đối lập, mà cần được thực hiện hài hòa, vì an toàn và lợi ích tốt nhất của trẻ”, ông Phạm Đình Nghinh cho biết.

Theo TS Nguyễn Hiệp Trí, khi phát hiện con tham gia một nhóm chat tiêu cực, cha mẹ cần can thiệp bằng sự thấu hiểu và định hướng, tuyệt đối không can thiệp bằng bạo lực tinh thần hay quyền lực. Hành động và thái độ đúng từ cha mẹ sẽ giúp trẻ nhận ra rủi ro để tự rút lui, thay vì ép buộc khiến trẻ tìm cách giấu giếm tinh vi hơn.

Nguyên tắc xử lý, theo ông nên là: “Cha mẹ cần giữ bình tĩnh và kiểm soát cảm xúc, không tịch thu điện thoại ngay lập tức, không sỉ nhục, chì chiết. Cha mẹ có thể can thiệp vào nhận thức, không can thiệp vào quyền riêng tư tuyệt đối.

Cha mẹ có quyền biết con đang gặp nguy hiểm hay không, nhưng không nên lục lọi từng tin nhắn cũ hoặc đem chuyện của con đi kể với người khác. Đặc biệt, mức độ can thiệp cần chú ý theo độ tuổi”.

Theo các chuyên gia, khi trẻ lớn lên, thế giới của các em cũng dần mở rộng, trong đó có một phần không gian phía sau màn hình điện thoại mà cha mẹ không thể biết hết. Điều cần thiết không phải là tìm cách bước vào mọi cuộc trò chuyện của con, mà là để trẻ hiểu rằng khi gặp rắc rối, cha mẹ vẫn là nơi an toàn để tìm đến.

Khi sự quan tâm đi cùng tôn trọng, những nguyên tắc được thống nhất thay vì áp đặt, quyền riêng tư sẽ không trở thành bức tường ngăn cách. Và khi trẻ có thể nói ra những điều khó nói mà không sợ bị phán xét, cha mẹ cũng không cần phải “nằm vùng” trong thế giới mạng của con mới biết con đang cần gì.