Từ lâu nhân dân ta thường lấy gấc để nhuộm đỏ màu của xôi và một số bánh trái. Màu đỏ của gấc chính là màu của chất lycopene - có tác dụng ngăn ngừa bệnh ung thư (UT) và tim mạch.
Cơ chế của tác động này là lycopene bảo vệ cho các phân tử sinh học của tế bào như lipid, lipoprotein, protein và NDA không bị tổn hại do sự tấn công của các gốc tự do. (Gốc tự do được hình thành bình thường trong quá trình chuyển hóa, có vai trò trợ giúp cơ thể tiêu diệt vi khuẩn hay virus xâm nhập. Tuy nhiên nếu sản sinh nhiều gốc tự do quá, hay sản sinh không đúng chỗ, thì lại có hại).
Lipid là chất nhạy cảm nhất, đặc biệt là những lipid chứa nhiều axit béo chưa no, vì sự phá hoại oxy hóa những axit béo chưa no tiến hành theo một chuỗi phản ứng liên tục. Tế bào - bao gồm cả màng tế bào, màng nhân và nhân tế bào - bị các gốc tự do tấn công hàng triệu “cú”/giây. Nhiều tế bào hoạt động (như tế bào cơ) cũng chịu tổn hại rất lớn vì phụ thuộc vào nguồn năng lượng từ lipid.
Để duy trì sự hoàn chỉnh và hoạt động bình thường, tế bào động vật có cơ chế bảo vệ. Cơ chế này được trang bị bởi hệ thống các chất chống oxy hóa, bao gồm một số vitamin như vitamin E, C, carotene, lycopene… và một số enzyme chứa kim loại (gọi là metalloenzyme).
Lycopene là một chất chống oxy hóa rất mạnh, mạnh hơn 100 lần so với vitamin E. Lycopene có nhiều trong các quả có màu đỏ như cà chua, ổi ruột đỏ, đu đủ, gấc… Gấc là loại quả có hàm lượng lycopene rất cao (cao hơn trong cà chua tới 70 lần). Ngoài ra trong gấc còn có cả vitamin E và carotene, cũng là những chất chống oxy hóa mạnh.
Những nghiên cứu dịch tễ học ở Mỹ về tác dụng của lycopene trong cà chua cho thấy, so với những vùng người dân ăn ít cà chua, thì ở những vùng ăn nhiều cà chua có tỷ lệ UT ống tiêu hóa (đặc biệt dạ dày, trực tràng và kết tràng) thấp hơn; tỷ lệ người cao tuổi chết do UT giảm 50%.
Kết quả ấn tượng nhất về tác dụng của lycopene là đối với UT tuyến tiền liệt. Trong một nghiên cứu kéo dài 12 năm trên một nhóm đối tượng ăn ít nhất 2 lần nước sốt cà chua mỗi tuần đã thấy giảm 35% nguy cơ UT tuyến tiền liệt. Tác dụng này còn mạnh hơn ở những người UT đang tiến triển.
Ở những người bị UT vú hay UT tuyến tiền liệt, hàm lượng lycopene trong huyết thanh và trong mô thấp hơn ở những người không bị UT. Mối quan hệ này không thấy có đối với các chất thuộc nhóm tiền vitamin A như ß-caroten.
Các nghiên cứu cũng cho thấy, việc tiêu thụ cà chua hay chế phẩm cà chua chứa lycopene đã làm giảm nguy cơ bệnh tim mạch (trong khi bổ sung 400 IU vitamin E/ngày trong 4 năm rưỡi vẫn không thấy có lợi đối với việc ngăn ngừa bệnh này). Một nghiên cứu khác trên một nhóm người của 10 nước châu Âu cho thấy hàm lượng lycopene trong mô mỡ của những người bị đột quỵ thấp hơn những người khỏe mạnh. Hiện tượng này không thấy có đối với ß-caroten.
Hiện những nghiên cứu sinh học phân tử và lâm sàng trên cả người khỏe và người bệnh về cơ chế tác động của lycopene đối với việc ngăn ngừa bệnh UT và tim mạch vẫn còn tiếp tục nhằm đưa ra được những hướng dẫn đúng đắn về việc sử dụng lycopene trong dinh dưỡng và y dược.
Nghiên cứu của ngành y dược VN trong vài năm gần đây về vai trò của lycopene trong quả gấc bước đầu cũng cho thấy lycopene và một số vitamin trong dầu gấc có tác dụng dưỡng da, chống lão hóa; giúp hỗ trợ bệnh nhân UT sau điều trị phẫu thuật, xử lý hóa chất hay tia xạ nhanh chóng phục hồi sức khỏe; giúp chữa viêm gan, xơ gan, hạ huyết áp; chống khô mắt, mờ mắt. Và đặc biệt, giúp trẻ khỏe mạnh, mau lớn, ít mắc các bệnh nhiễm khuẩn như tiêu chảy, viêm phổi…
Dầu gấc đã được chế biến thành một dạng thực phẩm chức năng có tên VINAGA, được Bộ Y tế VN cho phép sử dụng từ năm 2002. Dầu gấc G8 còn dùng làm chất nhuộm màu thực phẩm tự nhiên; đẹp, bền màu và không độc.
GS Vũ Duy Giảng
