Quá trình hình thành và phát triển Sài Gòn - Gia Định - TPHCM gắn với sự gặp gỡ giao thoa của nhiều sắc thái văn hóa cùng đời sống tín ngưỡng, lễ hội, nghệ thuật phong phú. Từ môi trường ấy, tinh thần năng động, sáng tạo cùng truyền thống nhân ái, nghĩa tình đã trở thành những phẩm chất tiêu biểu của con người thành phố.
Trong giai đoạn phát triển mới, điều quan trọng là phát huy những giá trị ấy, để nghĩa tình hiện diện thường xuyên trong ứng xử cộng đồng và đời sống đô thị. Xây dựng hệ giá trị văn hóa và con người vì thế là một trụ cột quan trọng trong chiến lược phát triển bền vững.
Đây cũng là yêu cầu được đặt ra trong Nghị quyết số 33-NQ/TW ngày 9-6-2014 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam. Chiến lược phát triển văn hóa đến năm 2030 tiếp tục xác định mục tiêu phát triển văn hóa và con người toàn diện. Điều quan trọng với TPHCM là chuyển những giá trị được đề cao thành chuẩn mực ứng xử, hành vi trong đời sống xã hội và tiêu chí quản trị có thể đánh giá được. Lòng nhân ái cần vượt ra khỏi những hành động sẻ chia lúc khó khăn để trở thành nguyên tắc tổ chức đời sống đô thị.
Một lối đi thuận tiện cho người khuyết tật, một thư viện có giờ mở cửa phù hợp với người lao động, một chương trình nghệ thuật có giá vé hợp lý… đều là cách chuyển tinh thần nhân ái thành những điều kiện sống cụ thể. Khi cán bộ, công chức lắng nghe, giải quyết công việc trên tinh thần tôn trọng phẩm giá con người, nghĩa tình trở thành trải nghiệm thường ngày của người dân.
Tinh thần năng động, sáng tạo chỉ tạo ra giá trị lâu dài khi gắn với trung thực và trách nhiệm: tôn trọng quyền tác giả, giữ đúng cam kết, có trách nhiệm với những tác động xã hội của sản phẩm. Thành phố có thể mở thêm không gian thử nghiệm cho nghệ sĩ và các nhóm sáng tạo trẻ thông qua cơ chế đặt hàng với hỗ trợ tư vấn sở hữu trí tuệ và kết nối nhà trường với doanh nghiệp.
Văn minh đô thị hình thành từ những hành vi hàng ngày, nhưng giáo dục ý thức phải đi đôi với cải thiện điều kiện thực hiện. Muốn người dân giữ vệ sinh, phải có phương tiện thu gom phù hợp; muốn khuyến khích sử dụng không gian công cộng, phải bảo đảm an toàn và khả năng tiếp cận; muốn nâng cao ý thức tuân thủ, phải thực thi quy định nhất quán, công bằng. Khi những điều kiện ấy được bảo đảm, ý thức cộng đồng mới có cơ sở để trở thành thói quen bền vững.
Một điểm nghẽn là hoạt động văn hóa có lúc còn mang tính phong trào, sản phẩm nghệ thuật khó tìm thị trường, việc khai thác giá trị di sản chưa tương xứng với tiềm năng. Số lượng sự kiện, lượt biểu diễn hay danh hiệu thi đua chưa đủ phản ánh chuyển biến thực chất.
Điều quan trọng hơn là người dân có tham gia thường xuyên hay không, những nhóm nào còn gặp rào cản tiếp cận và kết quả nào được duy trì sau khi chương trình kết thúc. Vì vậy, TPHCM nên xem xét xây dựng dữ liệu nền về nhu cầu văn hóa, khả năng tiếp cận các thiết chế và những vấn đề ứng xử cộng đồng quan tâm.
Từ đó, lựa chọn mô hình thí điểm, theo dõi và đánh giá bằng các tiêu chí như tần suất tham gia hoạt động văn hóa, mức độ hài lòng với không gian công cộng, mức độ nhận biết di sản. Kết quả đánh giá phải thực sự phục vụ việc điều chỉnh chương trình và phân bổ nguồn lực.
Riêng với di sản, cần có cách nhìn rộng hơn. Bên cạnh những di tích, hiện vật còn có câu chuyện nghề nghiệp, lịch sử cộng đồng, ký ức khu dân cư… Khi người dân hiểu giá trị nơi mình sống, ý thức bảo vệ di sản sẽ hình thành từ sự gắn bó. Trong khai thác di sản và phát triển công nghiệp văn hóa, làm rõ vai trò của cộng đồng chủ thể và có cơ chế sử dụng một phần nguồn thu để hỗ trợ trở lại cho công tác bảo tồn là hoàn toàn phù hợp.
Hệ giá trị chỉ có sức sống khi được cụ thể hóa thành những hành vi có thể nhận biết trong gia đình, nhà trường, công sở, doanh nghiệp và không gian công cộng. Khi nghĩa tình gắn với công bằng, sáng tạo gắn với trung thực, cởi mở gắn với tôn trọng khác biệt, văn hóa sẽ thực sự trở thành nguồn lực nội sinh cho sự phát triển lâu dài của TPHCM.
PGS-TS PHAN ANH TÚ
Trưởng Khoa Văn hóa học, Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐHQG TPHCM
