Vấn đề không hẳn nằm ở nhận thức của người tiêu dùng mà còn ở sự thuận tiện, chi phí và những lợi ích cụ thể khi thay đổi thói quen. Muốn xanh hóa tiêu dùng, chỉ kêu gọi trách nhiệm môi trường là chưa đủ, cần tạo động lực để người dân chủ động lựa chọn.
Một cách làm đáng chú ý đang được Liên hiệp Hợp tác xã Thương mại TPHCM (Saigon Co.op) triển khai từ ngày 10-10 đến 31-12-2026. Theo đó, khách hàng thành viên có hóa đơn từ 300.000 đồng, đáp ứng điều kiện không nhận túi nilon, được cộng 30 điểm thưởng, tương đương 6.000 đồng. Cùng với chính sách này, hệ thống Co.opmart và Co.opXtra bố trí khu vực tự đóng gói bằng thùng carton, giúp khách hàng có thêm phương án mang hàng hóa về nhà.
Giá trị ưu đãi không lớn nhưng cách tiếp cận đáng quan tâm. Thay vì chỉ vận động khách hàng hạn chế sử dụng túi nilon, doanh nghiệp chuyển hành vi có lợi cho môi trường thành lợi ích kinh tế cụ thể. Người mua sắm không chỉ được khuyến khích thực hiện trách nhiệm môi trường mà còn nhận được quyền lợi khi thay đổi thói quen. Đây là yếu tố có thể tạo khác biệt giữa một lời kêu gọi và hành động thực tế.
Tuy nhiên, khuyến khích bằng lợi ích kinh tế mới là bước khởi đầu. Thực tế, không ít người sẵn sàng sử dụng túi cá nhân nhưng thường quên mang theo hoặc phát sinh nhu cầu mua sắm ngoài kế hoạch. Nếu không có giải pháp thay thế thuận tiện, khách hàng vẫn phải sử dụng túi nilon. Vì vậy, việc bố trí thùng carton tại siêu thị, hướng dẫn đóng gói và hỗ trợ khách hàng ngay tại quầy thanh toán có ý nghĩa không kém chính sách tích điểm.
Đáng chú ý, Saigon Co.op còn vận động hơn 14.000 nhân viên tham gia thực hành giảm sử dụng túi nilon. Đây là lực lượng trực tiếp hướng dẫn, giải thích và hỗ trợ khách hàng. Khi nhân viên chủ động giới thiệu phương án đóng gói thay thế, việc giảm túi nilon có thể từng bước trở thành một phần trong quy trình phục vụ, thay vì hoạt động mang tính phong trào.
Dẫu vậy, hiệu quả của một chương trình tiêu dùng xanh không nên chỉ được đánh giá bằng số lượt khách tham gia hay tổng điểm thưởng đã trao. Điều cần quan tâm hơn là có bao nhiêu túi nilon thực sự được cắt giảm, bao nhiêu khách hàng hình thành thói quen mang túi cá nhân và liệu hành vi này có tiếp tục sau khi chương trình ưu đãi kết thúc. Nếu người tiêu dùng chỉ thay đổi trong thời gian được thưởng, hiệu quả môi trường khó bền vững.
Từ câu chuyện giảm túi nilon có thể nhìn rộng hơn đến yêu cầu xanh hóa thị trường tiêu dùng. Người dân ngày càng quan tâm đến sản phẩm thân thiện môi trường, tiết kiệm năng lượng, có nguồn gốc rõ ràng. Tuy nhiên, sự quan tâm chỉ chuyển thành sức mua khi sản phẩm dễ tiếp cận, giá cả hợp lý và thông tin minh bạch. Không thể kỳ vọng người tiêu dùng lựa chọn hàng xanh nếu phải trả chi phí quá cao hoặc gặp nhiều bất tiện.
Do đó, trách nhiệm xanh hóa tiêu dùng không thể đặt riêng lên vai người mua. Nhà sản xuất phải cải tiến sản phẩm, giảm bao bì không cần thiết; nhà phân phối cần tạo điều kiện thuận tiện, mở rộng lựa chọn và có chính sách khuyến khích phù hợp. Cơ quan quản lý cũng cần thúc đẩy các tiêu chí nhận diện, cơ chế hỗ trợ và công cụ đánh giá hiệu quả môi trường.
