Chuyện bán bản quyền giống cây trồng trên thế giới là điều đương nhiên thì ở nước ta, điều này vẫn vô cùng mới lạ. Mãi tới khi PGS. TS Nguyễn Thị Trâm (Viện Sinh học Nông nghiệp Việt Nam – Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội) bán bản quyền giống lúa lai hai dòng với giá 10 tỷ đồng thì giới khoa học trong nước mới giật mình. Nhìn lại, hàng năm nhà nước chi hàng ngàn tỷ đồng cho việc đầu tư nghiên cứu công nghệ sinh học, lai tạo hàng trăm giống cây trồng mới nhưng giống có thương hiệu thì chỉ đếm trên đầu ngón tay...
Nhà khoa học “ngại” bán bản quyền
Tháng 12-2006, Việt Nam mới tham gia Công ước quốc tế về Bảo hộ giống cây trồng mới (UPOV). Mặc dù trước đó, một số tác giả đã bán bản quyền giống cây trồng cho các doanh nghiệp theo Luật Sở hữu trí tuệ nhưng trên thực tế chỉ bán theo kiểu... nửa vời.
Điều này phải kể đến trường hợp của PGS Nguyễn Văn Hoan ở Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội. Ông được coi là người mạnh dạn khi bán bản quyền giống lúa lai hai dòng VL 20 cho Công ty CP Kỹ thuật nông nghiệp công nghệ cao Hải Phòng (CPKTNNCNC) và thu hút được khá nhiều chú ý của giới khoa học cũng như các công ty kinh doanh giống cây trồng.
Tuy nhiên, ông Hoan không bán bản quyền dòng bố mẹ mà chỉ bán quyền sản xuất hạt lai F1, dẫn tới việc vụ mùa năm 2007 xảy ra chuyện một đơn vị khác đã dùng dòng bố R20 phối hợp với tổ hợp VL 20 để sản xuất hạt lai F1, khiến Công ty CPKTNNCNC Hải Phòng bức xúc và khởi kiện việc vi phạm bản quyền. Tuy nhiên, về lý thì đơn vị nọ không vi phạm bởi Công ty CPKTNNCNC Hải Phòng chưa mua bản quyền dòng bố mẹ và bắt buộc phải có dòng bố thì mới có thể cho ra hạt lai F1.
Giống lúa lai “10 tỷ đồng” TH3-3 của nhà khoa học Nguyễn Thị Trâm trình diễn tại xã Hồ Tùng Mậu, huyện Ân Thi (Hưng Yên). Ảnh: Đức Huệ
Cho đến tháng 6-2008 vừa qua, các nhà khoa học trong cả nước mới giật mình, xôn xao khi được tin PGS. TS Nguyễn Thị Trâm bán được bản quyền giống lúa lai hai dòng TH3-3 với giá “gây sốc”: 10 tỷ đồng. Vì sao các giống bản quyền trước đây vật vã khảo nghiệm, công nhận mà chỉ bán được với giá 300 – 700 triệu đồng là hết cỡ, trong khi TH3-3 lại được trả giá cao như vậy?
Đặt câu hỏi này với bà Trâm, bà cho biết, giống lúa TH3-3 được phát hiện từ năm 2001 từ việc so sánh các tổ hợp lai cùng mẹ khác bố như TH3-4, TH3-5, TH2-3, TH6-3... với nhiều ưu điểm nổi trội như thời gian sinh trưởng ngắn (vụ mùa 105 – 110 ngày, vụ xuân 115 – 120 ngày), kiểu cây bán lùn, thân cứng nên ít bị đổ.
TH3-3 thích hợp nhiều vùng khí hậu khác nhau, chất lượng gạo khá thơm ngon và kháng được bệnh đạo ôn, nhiễm nhẹ bạc lá, khô vằn và có thể cho năng suất 70 – 80 tạ/ha. Sau khi khảo nghiệm ở nhiều nơi như Hà Nam, Hà Tây, Hải Dương, Thanh Hóa, Nghệ An... và đến năm 2005, TH3-3 được công nhận chính thức là giống lúa lai hai dòng năng suất cao.
“Tôi bán với giá cao như vậy bởi vì TH3-3 đã khẳng định được thị trường rộng lớn, bà con ưa chuộng. Khi chưa bán, tôi đã sản xuất được 1.000 – 1.500 tấn hạt lai F1, thu tiền tỷ. Năm 2008, diện tích cấy giống này của cả nước đã lên tới 20.000 – 30.000ha”, bà Trâm khẳng định.
Thế nhưng, theo ông Nguyễn Trí Ngọc, Cục trưởng Cục Trồng trọt (Bộ NN-PTNT) hiện nay việc chuyển nhượng bản quyền giống cây trồng ở nước ta còn nhiều bất cập, lỏng lẻo do bên bán mới chỉ bảo hộ giống F1, chưa đăng ký bảo hộ giống bố mẹ, chưa “mua đứt bán đoạn” khiến bên mua bị thiệt hại khi có hiện tượng nhân trộm giống. Quy định chuyển nhượng thực hiện theo cả Luật Sở hữu trí tuệ và Luật Chuyển giao công nghệ nên có độ chênh khi tính toán giá trị hợp đồng.
Ông Phan Xuân Hào, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu ngô, cho biết: “Đến nay viện chưa bán bản quyền giống cho một đơn vị nào bởi chúng tôi chưa làm thủ tục công nhận bảo hộ dòng bố mẹ giống cây trồng. Các điều 190 và 187 Luật Sở hữu trí tuệ còn mâu thuẫn nhau, lại không rõ ràng nên việc bán bản quyền giống ngô cũng khó. Khi các giống chưa được bảo hộ thì tác giả chưa thể bảo vệ quyền lợi của mình”. Ông kết luận: “Đó cũng là một trong những lý do vì sao giống ở nước ta không có thương hiệu”.
Tạo “đất sống” cho giống mới
Theo GS.TS Trần Duy Quý, Phó Giám đốc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, nhà nước cần tạo điều kiện cho các nhà khoa học bán bản quyền giống cây trồng. Nếu tác giả bán được bản quyền thì sẽ trả lại tiền đầu tư của Nhà nước và có vốn để tái đầu tư. Chẳng hạn, Viện Di truyền nông nghiệp vừa bán bản quyền giống Khang Dân đột biến với giá 350 triệu đồng. Tuy nhiên, số tiền đó còn quá rẻ so với công sức mà tập thể tác giả bỏ ra nghiên cứu trong 4 - 5 năm trời.
Ông Nguyễn Trí Ngọc cho rằng việc bán bản quyền của PGS. TS Trâm đã kích thích nghiên cứu khoa học và bán bản quyền trong nước bởi có nhiều lợi ích. Cũng theo ông Ngọc, giống là khâu quan trọng trong quá trình hiện đại hóa nông nghiệp. Vì vậy, trong giai đoạn 2 của Chương trình giống cây trồng, vật nuôi, giống cây lâm nghiệp và giống thủy sản, nhà nước cần khắc phục được những hạn chế trong sản xuất giống và đẩy mạnh việc đăng ký bản quyền cũng như bán bản quyền.
“Đặc biệt, với những đơn vị sản xuất, kinh doanh, cung cấp giống kém chất lượng, chúng ta phải có chế tài đủ mạnh để răn đe những hành vi vi phạm. Hiện, mức phạt đối với những trường hợp này chưa thấm vào đâu so với lợi nhuận mà họ thu được. Theo tôi, mức phạt phải tăng gấp 4 – 5 lần mức phạt hiện nay”, ông Ngọc nói.
Tại hội nghị sơ kết 5 năm triển khai Chương trình giống cây trồng, vật nuôi, giống cây lâm nghiệp và giống thủy sản giai đoạn 2006 – 2010 vừa diễn ra tại Hà Nội, Bộ trưởng Bộ NN-PTNT Cao Đức Phát nhấn mạnh rằng, công nghệ sinh học có vai trò vô cùng quan trọng đối với nông nghiệp, việc đưa công nghệ vào ứng dụng trong sản xuất để tăng chất lượng, năng suất lại càng cấp thiết hơn với yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta hiện nay. Ông Phát hy vọng sẽ có nhiều hơn những “sản phẩm giống 10 tỷ đồng” như TH3-3 để tạo động lực cho các nhà nghiên cứu cũng như cả nền nông nghiệp bứt phá đi lên.
ĐỨC HUỆ
