Trong 9 tháng năm 2026, TPHCM thu hút hơn 17,2 tỷ USD vốn FDI đăng ký, gấp hơn 4 lần so với cùng kỳ. Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ, Trung tâm dữ liệu trí tuệ nhân tạo (KCN Tân Phú Trung, xã Củ Chi), Khu đô thị Đại học Quốc tế (xã Xuân Thới Sơn) đang được triển khai. Mỗi dự án đều cần những kỹ sư chip, chuyên gia trí tuệ nhân tạo, người vận hành nhà máy thông minh, nhà quản trị tài chính - những người mà Singapore, Hàn Quốc, Đài Loan (Trung Quốc) cũng đang mời gọi.
Ở TPHCM, câu chuyện thu hút chuyên gia giống như “đi tìm những hạt giống quý”. Năm nay mùa vụ mới đã tới, vốn đang đổ về, những dự án chiến lược đã khởi công, nhưng thành phố không chỉ đi mua hạt mà còn phải làm đất. Nhìn kỹ, đất của chúng ta còn cằn. Thủ tục cho một chuyên gia nước ngoài theo quy định từ 10 đến 20 ngày, thực tế có khi kéo dài 6 tháng đến 1 năm. Nhiều nhà khoa học trở về rồi mới thấy mình không có phòng thí nghiệm, không có trợ lý, không có nhóm.
Bộ máy quản lý nặng về hành chính, kiểm soát từng khoản chi, chẳng khác nào vài hôm lại nhổ cây lên xem rễ đã mọc chưa. Nguồn lực của Trung ương, thành phố, đại học và doanh nghiệp mỗi nơi tưới một gáo, không thấm tới đâu. Mùa vụ không chờ người chậm chân. Thiếu người, dòng vốn kia chỉ tạo ra những nhà máy lắp ráp, còn trái ngọt nhất - thiết kế, công nghệ, quản trị - sẽ chín ở vườn khác.
Hiện tại, thành phố có nhiều nông cụ hơn bao giờ hết. Nghị quyết 57-NQ/TW đặt khoa học, công nghệ làm đột phá hàng đầu. Luật Phát triển đô thị có hiệu lực từ 1-10-2026 trao cho thành phố quyền về bộ máy, thu nhập, tuyển dụng, nhà ở, thủ tục. Thành phố nên dồn nguồn lực cho vài lĩnh vực gắn với dự án đang triển khai: bán dẫn, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu, sản xuất thông minh, logistics, tài chính. Mỗi lĩnh vực xác định rõ cần bao nhiêu người, vị trí nào, đến khi nào. Ở đó, mỗi nhà khoa học được chọn sẽ có sẵn phòng thí nghiệm, trợ lý, nghiên cứu sinh để đâm rễ thành một nhóm.
Mô hình “Ba nhà” giữa Bộ KH-CN, TPHCM và Đại học Quốc gia TPHCM, mở rộng từ Chương trình VNU350, là cách “gộp ba gáo nước vào một gốc”: mỗi người một gói chính sách riêng, một đề án cam kết sản phẩm sau 2, 5, 10 năm. Phòng thí nghiệm trọng điểm về sản xuất thông minh cùng những tập đoàn công nghiệp nên khởi động ngay năm nay, làm thửa ruộng mẫu.
Hàng năm, thành phố nên công bố danh mục “bài toán lớn” để đặt hàng: ùn tắc, ngập đô thị, logistics cảng biển, y tế, dữ liệu đô thị. Thành phố mở dữ liệu, mở địa bàn thử nghiệm, ưu tiên mua sắm công các sản phẩm đã kiểm chứng. Mạnh dạn thuê người giỏi đứng đầu đơn vị sự nghiệp, doanh nghiệp nhà nước, dám giao cho họ vai trò tổng công trình sư.
Tưới đủ nước và dựng hàng rào. Đãi ngộ tiệm cận thị trường, theo hợp đồng và kết quả. Triển khai Thẻ nhân tài, một Trung tâm phục vụ một cửa giải quyết hồ sơ trong 10 ngày; khu đô thị tích hợp ở Thủ Thiêm, Khu Công nghệ cao có nhà cho thuê, trường học, bệnh viện chuẩn quốc tế. Kiên trì cơ chế bảo vệ người dám làm; đề xuất miễn trách nhiệm đối với rủi ro nghiên cứu, cấp thẻ tạm trú dài hạn cho chuyên gia và gia đình, ưu đãi thuế thu nhập cá nhân.
Đo bằng mùa vụ. Thước đo không phải số hạt đã mua, mà là bao nhiêu nhóm nghiên cứu mạnh, bao nhiêu công nghệ, sản phẩm, doanh nghiệp, bao nhiêu bài toán của thành phố được giải. Kết quả được đánh giá độc lập, công khai hàng năm; luống tốt được chăm thêm, luống kém phải làm lại. TPHCM đã có vốn, có dự án, có thẩm quyền. Điều còn lại là kiên nhẫn làm đất, quyết liệt giữ vườn, canh tác tốt để có những mùa bội thu.
