Từ một cán bộ tuyên huấn ông trở thành nhà nghiên cứu, lý luận phê bình văn học có uy tín ở nước ta, được Viện Hàn lâm khoa học Hungary phong tặng danh hiệu Viện sĩ danh dự và Chủ tịch nước trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật đợt đầu vào năm 1996. Trên hành trình khoa học của mình, ông - Giáo sư Hoàng Trinh - tình cờ “va chạm” với một vấn đề cũng rất độc đáo mà cho tới bây giờ luôn chiếm lĩnh tâm trí ông: có thể chính người Việt đã tìm ra châu Mỹ!
- Câu hỏi từ một chuyến đi
GS.VS. Hoàng Trinh với ông Topatawa, đảo Hawaiii, năm 1994.
Mỗi lần nhớ tới những chuyến công du nước ngoài, kỷ niệm đầu tiên luôn hiện lên trong ông là Hawaii, quần đảo nổi tiếng xinh đẹp của Mỹ, nằm ở Thái Bình Dương, với nỗi ám ảnh khôn nguôi về một phát hiện bất ngờ. Ông kể:
- Trong chuyến sang Mỹ năm 1994, tôi cùng mấy người bạn đi thuyền ra hòn Đảo Lớn (Big Island) có thủ phủ là Kona, trung tâm của quần đảo Hawaii. Từ Kona chúng tôi đến tham quan một vùng đất đỏ hẻo lánh có thổ dân sinh sống chủ yếu bằng nghề đánh cá, ngoài ra họ còn đẽo những thân gỗ to thành những chiếc thuyền độc mộc rất đẹp bán cho du khách.
Những chiếc thuyền trông rất giống thuyền ông bà ta từng làm. Không như các nhóm thổ dân da đỏ, cuộc sống thổ dân ở đây phân chia theo từng gia đình riêng rẽ và có nếp sinh hoạt giống cư dân châu Á. Nhiều tập quán, ngày lễ của họ trùng với các dân tộc phương Đông. Tôi đến thăm gia đình một thổ dân sinh sống lâu đời ở đó tên là Topatawa.
Ông đang cặm cụi đục thuyền độc mộc, có thân hình khỏe mạnh, chỉ đóng khố, lưng trần bóng nhẵn, nói tiếng Anh, tiếng Pháp rất trôi chảy. Tôi đến bắt tay ông, giới thiệu mình là người Việt Nam. Nghe hai tiếng Việt Nam, ông tỏ ra hết sức kinh ngạc, vui mừng xúc động gọi tôi là parent (bà con), parentage (dòng dõi tổ tiên)… Gương mặt và giọng nói của ông gợi trong tôi một xúc cảm thân thuộc và nỗi ám ảnh mơ hồ về một thời kỳ xa xưa của người Việt cổ.
- Thưa giáo sư, phải chăng ông muốn nói đến những thuyền nhân của tổ tiên ta đã từng vượt Thái Bình Dương sớm đến châu Mỹ?
- Đúng vậy. Lúc cùng nhau đi dọc bờ biển, ông Topatawa cho biết ngày xưa ông nội mình hay kể rằng tổ tiên bộ lạc này là người Việt Nam phiêu bạt sang đây từ gần mười thế kỷ trước. Nhiều thổ dân bộ lạc cũng còn ý thức về cội nguồn giống như Topatawa. Ông cũng kể về các phong tục, tập quán của bộ lạc mà tôi thấy có nhiều mối tương đồng với người Việt.
- Tuy nhiên, nếu chỉ căn cứ vào lời kể của một thổ dân thì khó chứng minh được rằng người Việt đã sớm đặt chân đến châu Mỹ. Điều này cần phải có thêm nhiều cứ liệu từ văn bản học, khảo cổ học, dân tộc học...…
- Chính vì vậy mà tôi luôn ám ảnh, day dứt. Thời gian tôi ở lại bộ lạc này quá ít, không thể tìm hiểu kỹ được. Tôi cũng mới chỉ trao đổi sơ qua với vài nhà sử học, chứ chưa có dịp cùng họ nghiên cứu kỹ. Tuy vậy, tôi nghĩ đây là một giả thuyết hay, có cơ sở khoa học vì nước ta chỉ cách châu Mỹ qua Thái Bình Dương và từ thời xa xưa ông cha ta rất giỏi đi biển, đã chế tạo tàu bè để đánh cá kiếm sống và canh giữ hải phận, lẽ nào không có người giong buồm đi xa?
- Một tấm gương tự vượt lên chính mình
Giáo sư viện sĩ Hoàng Trinh tên thật là Hồ Tôn Trinh, sinh ngày 28-9-1920 ở xã Thanh Hà, huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh, là con thứ hai trong một gia đình có năm anh chị em. Vì điều kiện mưu sinh, cha mẹ ông phải đưa con cái lưu lạc sang Lào làm ăn. Năm 19 tuổi, sau khi học xong Trường Cao đẳng Tiểu học Viêng Chăn, ông trở về Hà Nội và liên lạc với các nhà trí thức yêu nước, bắt đầu tham gia phong trào quần chúng cách mạng. Cho tới tháng 8-1945, vài ngày trước khi diễn ra tổng khởi nghĩa, nhà trí thức trẻ được mời trở lại quê hương tham gia lãnh đạo giành chính quyền ở huyện Thạch Hà.
Sau cách mạng tháng Tám, chàng thanh niên yêu nước họ Hồ được giao nhiệm vụ Trưởng ty Tuyên truyền văn nghệ kiêm Trưởng ban Tuyên huấn Tỉnh ủy Hà Tĩnh cho tới khi kết thúc cuộc kháng chiến chống Pháp. Năm 1954, theo điều động của cấp trên, ông rời quê hương về văn phòng Ban Tuyên huấn Trung ương. Cũng từ thời điểm này, ông chuyển dần sang nghiên cứu khoa học bằng sự tự học, tự vượt lên chính mình với niềm đam mê sáng tạo vô bờ. Bút danh Hoàng Trinh cũng bắt đầu xuất hiện. Giáo sư thổ lộ:
- Cho đến năm 1959, khi Viện Văn học được thành lập do Giáo sư Đặng Thai Mai làm viện trưởng, tôi chuyển sang đây công tác ở Tiểu ban Văn học nước ngoài. Từ thời điểm này, tôi thực sự được làm việc trong môi trường nghiên cứu văn học, bên cạnh những học giả hàng đầu của khoa học xã hội và nhân văn nước ta.
Thực ra, không phải khi sang Trường Đại học Cornell của Mỹ năm 1989 Giáo sư Hoàng Trinh mới tiếp cận ngành ký hiệu học mà từ khi bắt tay nghiên cứu phê bình văn học ông đã dấn thân vào ngành khoa học còn mới mẻ này ở nước ta. Tác phẩm Ký hiệu, nghĩa và phê bình văn học của ông đã xuất hiện từ năm 1979. Đến năm 1986, ông lại ra mắt công trình Đối thoại văn học vận dụng ký hiệu học để nghiên cứu ca dao, tục ngữ, dân ca, bài ru con Việt Nam. Năm 1994, Giáo sư Hoàng Trinh trở thành thành viên Hiệp hội Ký hiệu học quốc tế. Đến nay, ở tuổi bát tuần ông vẫn mạnh khỏe, minh mẫn tiếp tục con đường nghiên cứu văn học trên cơ sở ký hiệu học mà ông mở lối tiên phong.
PHAN HOÀNG
