Lý Lan được miêu tả là người “nhiều lần nổi tiếng”. Năm 1984 chị đoạt giải thưởng văn học thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam, bẵng đi hơn 20 năm, chị lại gây ngạc nhiên khi đoạt giải thơ của Hội Nhà văn TPHCM.
Đang thành danh với thơ, văn, chị lại trở nên nổi tiếng với việc dịch rất thành công bộ truyện Harry Potter. Tiếp đó, chị lại tạo bất ngờ khi ra mắt tác phẩm về người phụ nữ có nhan đề “Tiểu thuyết Đàn bà”. Nhân ngày 8-3 năm nay, Lý Lan đã dành cho Báo Sài Gòn Giải Phóng những nhận xét rất riêng của chị về người phụ nữ Việt Nam.
* Phóng viên: Các tác phẩm văn học trong nước vốn rất ưu ái hình ảnh người phụ nữ nhưng không phải lúc nào cũng thể hiện hình ảnh này đúng như bản chất vốn có. Là phụ nữ đồng thời cũng là một nhà văn, chị có nhận xét gì về hình ảnh người phụ nữ Việt Nam trong văn học hiện nay?
Nhà văn Lý Lan phát biểu trong cuộc hội thảo về văn hóa đọc.
* Nhà văn LÝ LAN: Tôi nhận ra hiện nay có hai xu hướng sáng tác về hình tượng người phụ nữ. Một là thể hiện những đức tính được coi là truyền thống của phụ nữ Việt Nam, như hy sinh bản thân, chịu đựng gian khó, sống vì người khác, nhân hậu, nhẫn nhịn... Xu hướng này miêu tả phụ nữ trong vai trò phụ thuộc, thậm chí là “vật tế thần” trong một xã hội mà những thiệt thòi, bất công, hủ bại, xung đột, bế tắc thường đổ lên số phận phụ nữ.
Xu hướng thứ hai là nỗ lực thể hiện người phụ nữ trong sự hình thành ý thức nữ quyền, đấu tranh cho sự tồn tại của mình như một chủ thể của bản thân và trong xã hội, tìm kiếm, đính chính hay xác lập hệ thống giá trị của phụ nữ trong một thế giới đang thay đổi.
Đối với tác phẩm văn học, cái tôi quan tâm là nghệ thuật thể hiện, miêu tả, tư tưởng hay sự gởi gắm của tác giả vào hình tượng nhân vật trong bối cảnh câu chuyện mà họ dựng nên, từ đó chia sẻ những trải nghiệm cũng như quan điểm của họ. Làm được điều đó là tác phẩm đã thành công chứ không quan trọng vị trí của nhân vật so với thực tế.
* Trong cuốn “Tiểu thuyết Đàn bà”, những nhân vật nữ của chị đa số có hoàn cảnh đặc thù do chiến tranh tạo nên. Nhưng xã hội VN hiện nay lại là xã hội thời bình với những đặc thù riêng của nó. Vì sao chị lại chọn một mạch sáng tác có phần xa thực tại như vậy?
* Tiểu thuyết Đàn bà được xác định chủ đề ngay từ đầu là tiểu thuyết chiến tranh. Tôi viết cuốn sách đó để thanh toán nợ nần với thế hệ tôi, những người phụ nữ sinh ra, lớn lên trong chiến tranh và có thể cả đời mang những ảnh hưởng hệ lụy của chiến tranh. Đất nước mình may thay được hưởng thanh bình hơn 30 năm nay, nhưng thế giới vẫn còn bất ổn, chiến tranh không phải là một kinh nghiệm mà mình nên vội quên đi.
Hiện giờ tôi đang viết một tiểu thuyết khác, bối cảnh xã hội hiện tại của chúng ta, một xã hội thay đổi không cưỡng được trong một thế giới bất ổn không lường được. Trong Tiểu thuyết Đàn bà có một nhân vật nữ thời nay, cô gái đó lấy chồng ngoại và ra nước ngoài sinh sống. Tại đây cô gặp nhiều vấn đề mâu thuẫn về văn hóa, xã hội… Tuy nhiên, trong tác phẩm trên tôi vẫn chưa thể hoàn tất việc tạo nên hình ảnh cụ thể của cô gái đó. Trong tiểu thuyết mới sắp tới đây, tôi sẽ cố gắng làm hiện rõ hơn hình ảnh này.
* Nhân vật trong các tác phẩm của chị luôn mang trong mình tâm thế vùng dậy, vươn lên khẳng định mình. Tại sao chị lại chọn khuynh hướng sáng tác như thế khi mà truyền thống trong văn học Việt Nam vẫn thường quen nhìn hình ảnh phụ nữ mang chất tần tảo, thùy mị, ngoan hiền? Hiện nay nhiều nhà văn nữ, nhất là nhà văn trẻ, cũng thích xây dựng các nhân vật nữ có cá tính mạnh, đó là xu hướng nhất thời hay phản ánh một hiện thực?
* Tại sao nhân vật của tôi luôn vùng dậy, khẳng định mình ư? Tại vì tôi là một người đàn bà như vậy. Tôi miêu tả nhân vật nữ từ kinh nghiệm bản thân tôi trước tiên, cộng thêm quan sát và tìm hiểu những phụ nữ thời đại tôi. Nếu chúng tôi không còn khớp với hình ảnh mà văn học truyền thống miêu tả, thì văn học hiện đại có trách nhiệm sáng tạo hình ảnh hiện thực hơn và thuyết phục hơn.
Tôi không đọc hay tiếp xúc được hết các nhà văn nữ hiện nay. Trong phạm vi những tác phẩm và tác giả tôi có chú ý, phải nói là tôi tự hào về những đồng nghiệp này. Và tôi tin tưởng mạnh mẽ là nhà văn nữ Việt Nam hiện nay đang đóng góp những đường nét và màu sắc chính trong bức tranh văn học đương đại.
Trong xã hội Á Đông, và trong truyền thống văn học của chúng ta, sự khẳng định mình của phụ nữ đã mang đến những giá trị lịch sử và văn hóa đáng tự hào. Vì vậy, tôi coi tinh thần khẳng định mình chính là truyền thống phụ nữ Việt Nam, và đó là đặc điểm quan trọng để phụ nữ Việt Nam khác với phụ nữ Á Đông hiểu theo nghĩa thùy mị, ngoan hiền.
Chúng ta cần nhiều hơn nữa những nhà văn biết phát huy truyền thống vẻ vang này, nhất là trong thời đại toàn cầu hóa, phải khẳng định được giá trị văn hóa riêng của mình mới mong tồn tại trong một thế giới mà khoảng cách gần như không tồn tại.
* Được biết chị đang chuẩn bị ra mắt tập truyện ngắn có nhan đề Hồi xuân. Cái tựa này có ý nghĩa gì với chị?
* Hồi xuân là tên của tuyển tập truyện ngắn tôi dự định sẽ xuất bản vào cuối tháng 3-2009. Đây thực chất là tuyển tập các truyện ngắn tôi viết trong năm 2008. Trong đó có rất nhiều hình ảnh là lát cắt từ chính bản thân tôi, một nhà văn nữ đang tới tuổi hồi xuân. Có lẽ, đây cũng là một trong nhiều hình ảnh về người phụ nữ trong văn học và trong cuộc sống hiện nay.
TƯỜNG VY thực hiện
