Trung tá Phan Đình Thành, Đồn trưởng Đồn Biên phòng 721, cho biết: “Trong những chuyến phối hợp tuần tra với Đồn Biên phòng 623 của Campuchia, hai bên đã gặp và xác định đúng là có con đường mòn và trạm dừng chân của bộ đội Trường Sơn ngay vị trí giáp ranh giữa cột mốc 271 (đất Campuchia) và 272 (đất Việt Nam), cạnh suối Đôi chảy ra sông Pô Cô. Chúng tôi xác định như vậy là bởi lẽ do khi tìm ra con đường, vẫn thấy xích xe tăng, ống dẫn xăng dầu, bếp ăn và cả khung nhà có thể là của trạm giao liên nào đó thuộc Đoàn 559”.
Đường Trường Sơn trên đất K
Chúng tôi đi theo con đường 14C dọc sông Pô Cô đến cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh để vào đất Campuchia. Từ đây đến địa danh Làng Nú chỉ mươi kilômét và hai bến đò nhỏ bắc ngang sông Pô Cô thuộc làng vẫn còn đó. Từ bên này sông Pô Cô (địa phận Ia Khai, tỉnh Gia Lai) nhìn sang bờ bên kia, vẫn thấy rõ “Dòng sông mênh mông, đôi bờ cây xanh biếc, nước chảy xiết sâu thẳm…” (lời một bài hát). Nhưng người lái đò trên sông Pô Cô tên A Sanh thì không còn nữa…
Bên bờ sông, chúng tôi nhớ lời căn dặn của Thiếu tướng Phan Khắc Hy - nguyên Phó Tư lệnh Đoàn 559 - rằng: “Báo SGGP phải đặc biệt lưu ý chi tiết bộ đội Trường Sơn đưa Quốc trưởng Xihanuc và vợ là bà hoàng Monique về thăm lại vùng giải phóng Campuchia vì chi tiết này chứng tỏ tình đoàn kết giữa cách mạng 3 nước Việt-Lào-Campuchia. Nó còn cho thấy cách sống nhân nghĩa, có hậu của bộ đội Trường Sơn, của cách mạng Việt Nam…”.
Chúng tôi tìm đường vào Campuchia theo một lộ trình không có trong dự kiến của hành trình “trở lại Trường Sơn huyền thoại” để tìm dấu vết đường Trường Sơn Tây từ Lào vào Campuchia – tuyến đường bộ đội Trường Sơn đã từng bảo vệ Quốc trưởng Xihanuc và bà hoàng Monique về thăm lại tổ quốc sau cuộc đảo chính của Lon Non do Mỹ giật dây…
Theo tư liệu lịch sử của Đoàn 559, trước tháng 3-1970, một số lượng hàng hóa, vũ khí chi viện cho chiến trường miền Nam đều được đưa từ miền Bắc vào bằng “đường Hồ Chí Minh trên biển”, sau đó cập cảng Xihanuc Vin. Tuy nhiên sau khi Mỹ và Lon Non đảo chính lật đổ chính quyền Xihanuc, con đường chi viện trên bị cắt đứt. Trường Sơn gánh vai trò là đường vận chuyển chủ yếu. Đường Trường Sơn Tây được kéo dài từ Hạ Lào qua một số tỉnh Đông Bắc Campuchia như Ratana Kiri, Mundu Kiri, Stung Treng, Krachiê… vừa được giải phóng để vào Lộc Ninh. Và Quốc trưởng Xihanuc, với sự bảo vệ của Đoàn 559, đã trở về tổ quốc trên vùng giải phóng ấy.
Nhìn trên bản đồ “Hệ thống đường chiến lược Trường Sơn 1959-1975” mới phát hành tháng 5-2009 và có cả chữ ký của Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên, chúng tôi mới biết mình đã đi trên một đoạn đường Trường Sơn Tây dọc theo sông Pô Cô rồi qua huyện Ô Ya Đao, tỉnh Ratana Kiri… Có thể đây cũng là con đường năm xưa Quốc trưởng Xihanuc đã từng “hành quân”.
Cũng trên con đường này, theo anh Đinh Đy, một cựu chiến binh đang sinh sống ngay quốc lộ 78, từ năm 2000-2005, các đội tìm kiếm liệt sĩ của Tỉnh đội Gia Lai, Tỉnh đội Kon Tum đã tìm được trên 100 hài cốt liệt sĩ bộ đội Việt Nam. Cũng ngay tại khuôn viên nhà mình, Đinh Đy còn đào được đạn B40, đạn cối 60 ly, bình toong nước, dép râu của bộ đội Trường Sơn…
Ký ức già làng Pó Lớn
PV trao đổi với già làng Pó Lớn, ông Seo Gờ, về đoạn đường Trường Sơn Tây ngang qua Ô Ya Đao nằm dọc sông Pô Cô.
Chúng tôi tiếp tục đi dọc sông Pô Cô trên đất Campuchia. Hoa dã quỳ đã nở vàng cả sườn Tây của Trường Sơn, đẹp dịu dàng và lung linh trong cái nắng chiều xuyên qua tán rừng khộp.
Vùng đất lịch sử này chỉ cách biên giới Việt Nam 10km, cách trung tâm tỉnh Ratana Kiri (Bản Lang) chỉ 74km. Ấy vậy mà bao nhiêu năm trời, nơi đây không chỉ có tuyến đường mà còn là căn cứ an toàn của bộ đội Trường Sơn.
Trong đoàn PV Báo SGGP có một cựu chiến binh đã từng hành quân vào chiến trường B2 theo tuyến Trường Sơn Tây. Anh chỉ trên bản đồ con đường gần 40 năm trước đã đi qua - vượt sông Khon Pha Phênh (giáp ranh Lào - Campuchia) vào Ratana Kiri, Mundu Kiri, Stung Treng, Krachiê, trước khi vào chiến trường B2… Cảnh vật sau mấy mươi năm đã thay đổi, nhiều cánh rừng đã thành ruộng rẫy nhưng những bà con đồng bào Khmer từng sát cánh cùng bộ đội Trường Sơn trong kháng chiến chống Mỹ thì vẫn nhớ. Già làng Seo Gờ ở phum Pó Lớn thuộc xã Pó Nhầy, huyện Ô Ya Đao, là một người như vậy.
Trung úy Hoàng Văn Sỹ, người được Đồn Biên phòng 721 giao nhiệm vụ phiên dịch khi chúng tôi “xuất cảnh”, đưa chúng tôi vào một căn nhà sàn bằng gỗ nằm giữa cụm dân cư phum Pó Lớn. Leo lên mấy bậc thang bằng gỗ quý nhìn ra sau nhà, chúng tôi thấy phía ấy chi chít hố bom. Trung úy Sỹ sau khi trao đổi với Seo Gờ, phiên dịch rằng: “Ông Seo Gờ năm nay 65 tuổi và hồi thập niên 70, ông là trưởng phum Pó Lớn. Vị trí đóng quân của bộ đội ở trong rừng, cách Pó Lớn chừng 1km về phía Đông. Hồi đó bộ đội giải phóng ra vẫn thường vô phum, ghé nhà bà con, thỉnh thoảng còn giúp bà con lương thực, dọn vệ sinh trong phum sóc”.
Seo Gờ còn cho biết: “Có một bệnh viện của bộ đội Trường Sơn ở Lâm Cho, cách Pó Lớn chừng 2 ngày đi bộ…”.
Để xác định chính xác hơn nữa vị trí đóng quân của bộ đội Trường Sơn tại Ô Ya Đao (Ratana Kiri), chúng tôi đối chiếu thông tin từ ký ức của già làng Pó Lớn Seo Gờ với thông tin hiện tại của Trung tá Phan Đình Thành, Đồn trưởng Đồn Biên phòng 721.
Trung tá Thành cho biết: “Năm 1984, trong một chuyến phối hợp tuần tra giữa Đồn Biên phòng 721 của ta với Đồn Biên phòng 623 của Campuchia, hai bên đã gặp con đường mòn và trạm dừng chân của bộ đội Trường Sơn ngay vị trí giáp ranh giữa cột mốc 271 (đất Campuchia) và cột mốc 272 (đất Việt Nam), cạnh dòng suối Đôi chảy ra sông Pô Cô. Sở dĩ chúng tôi xác định như vậy là do khi tìm ra con đường, vẫn thấy xích xe tăng, ống dẫn xăng dầu, bếp ăn và cả khung sườn có thể là của trạm giao liên nào đó thuộc Đoàn 559”.
Dòng Pô Cô cuộn chảy…
Cũng như sông Pô Cô chảy ngược sang Campuchia trước khi hòa vào sông Mê Công rồi đổ vào Việt Nam, con đường Trường Sơn Tây cũng phát xuất trên đất Việt, vòng sang Lào, Campuchia rồi mới trở lại Nam bộ. Tại Ô Ya Đao, chúng tôi đã tìm ra dấu tích của con đường, có cả vị trí của một trạm giao liên bên dòng Pô Cô…
Sông Pô Cô chảy dọc biên giới Việt Nam - Campuchia.
Đường 19 (phía Việt Nam) hay đường 78 (phía Campuchia) rồi đây sẽ được đầu tư cải tạo, nâng cấp. Quãng đường từ thị trấn Đức Cơ đến thị xã Bản Lang, Ratana Kiri, Campuchia sẽ được kéo gần lại, sẽ trở thành một cung đường du lịch nếu ngay bên dòng sông Pô Cô có đài bia tưởng niệm người lái đò hay những chiến sĩ bộ đội vượt sông Pô Cô về giải phóng miền Nam.
Trên tuyến đường Trường Sơn Tây sát biên giới này, đã có nhiều người ngã xuống và vĩnh viễn nằm lại trong lòng đất bạn. Công tác quy tập liệt sĩ vẫn đang được tiếp tục. Tuy nhiên, cũng rất cần có một nghĩa trang tưởng niệm để người dân 3 nước Việt – Lào - Campuchia, khi có dịp trở lại đường Trường Sơn, còn có nơi để thắp môt nén nhang thay lời tạ ơn đối với những liệt sĩ đã hy sinh thân mình cho thắng lợi chung của dân tộc!
Chỉ một ngày làm việc bên dòng sông Pô Cô ở cả đất Việt Nam và đất Campuchia, chúng tôi đã tìm được vị trí của một đoạn đường Trường Sơn Tây, một trạm giao liên của Đoàn 559 trên đất Campuchia. Không biết trong số hàng triệu con người từng đi B đánh Mỹ, giải phóng miền Nam, có ai đã trở lại thăm tuyến đường hành quân xưa trên đất nước Chùa Tháp? Nhưng nhìn tâm trạng của người cựu chiến binh trong đoàn, chúng tôi biết anh đang rất xúc động. Không một địa chỉ, hình hài cụ thể, nhưng cái cảm giác tình cờ, bất chợt, không hẹn mà gặp “người xưa cảnh cũ”… thể hiện trong anh rất rõ. Những người lính luôn nặng tình. Và quyết định “xé rào” sang đất Campuchia trong chuyến đi của chúng tôi là một quyết định… không uổng phí!
Dãy Trường Sơn – mái nhà Đông Dương vẫn uy nghi, dòng sông Pô Cô vẫn chảy mãi. Nhưng lịch sử tuyến đường Trường Sơn đánh Mỹ nếu không được viết lại đầy đủ hơn; những di tích, dấu tích lịch sử trên tuyến đường không sớm được phục dựng đúng tầm vóc, thì “Trường Sơn huyền thoại” sẽ chỉ còn lại… Trường Sơn!
Bài 13: Ở đoạn cuối Trường Sơn
Nguyễn Đức - Minh Anh - Hoài Nam
