Bảo vệ lưu vực sông Sài Gòn trước “áp lực kép”

Sông Sài Gòn đang bị tác động bởi ô nhiễm và biến đổi khí hậu. Việc bảo vệ lưu vực sông Sài Gòn chính là bảo vệ nguồn nước, không gian sống và khả năng phát triển bền vững của TPHCM.

Theo nghiên cứu của Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường TPHCM, nếu nhìn trên toàn lưu vực sông Sài Gòn, hiện có 3 nhóm áp lực chính: nước thải sinh hoạt và nước thải đô thị; nước thải từ sản xuất công nghiệp, cơ sở dịch vụ và các khu, cụm sản xuất; nguồn ô nhiễm phân tán từ chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, rác thải và nước mưa chảy tràn. Nước chảy từ thượng nguồn về hạ lưu nên một nguồn thải ở nơi này có thể tạo áp lực cho địa phương khác.

Số liệu quan trắc của TPHCM giai đoạn 2021-2025 cho thấy chỉ số chất lượng nước (WQI) trên sông Sài Gòn dao động khoảng 57-93, từ mức trung bình đến rất tốt, nhưng có xu hướng giảm trong giai đoạn 2024-2025 và giảm dần từ thượng lưu xuống hạ lưu.

song-sai-gon.jpg
Sông Sài Gòn đoạn qua phường Lái Thiêu, TPHCM. Ảnh: ĐỨC TRUNG

Trong khi đó, theo Chi cục Thủy lợi (thuộc Sở NN-MT TPHCM), biến đổi khí hậu đang tạo sức ép ngày càng lớn lên hệ thống công trình tiêu thoát nước, chống ngập và kiểm soát mặn của TPHCM.

Số liệu của Đài Khí tượng - Thủy văn Nam bộ cho thấy, trong năm 2026 có 9 ngày mưa vũ lượng mưa >50mm tại trạm Nhà Bè và 8 ngày có vũ lượng mưa >50mm tại trạm Tân Sơn Hòa; trong đó có 1 ngày vũ lượng mưa >200mm (ghi nhận tại trạm Nhà Bè vào ngày 21-9).

Khi xuất hiện những trận mưa có cường độ lớn trong thời gian ngắn, lượng nước tập trung vào hệ thống cống, kênh, rạch và các công trình tiêu thoát nước rất nhanh. Nếu lượng nước vượt quá khả năng tiếp nhận và tiêu thoát của hệ thống, tình trạng ngập úng sẽ xảy ra.

Ghi nhận ở TPHCM trong thời gian từ năm 2017 đến 2021, số lần đỉnh triều tại trạm Phú An vượt mức báo động II (1,50m) là 151 lần; giai đoạn từ năm 2022 đến tháng 9-2026 đã tăng lên 220 lần; trong thời gian từ năm 2017 đến 2021, số lần đỉnh triều tại trạm Phú An vượt mức báo động III (1,60m) là 55 lần; giai đoạn từ năm 2022 đến tháng 9-2026 đã tăng lên 74 lần. Khi mực nước trên sông dâng cao, chênh lệch mực nước giữa khu vực cần tiêu và nơi tiếp nhận nước giảm, khiến nước thoát ra ngoài khó khăn hơn.

Theo nhận định của Bộ NN-MT, dự báo trong thời kỳ từ tháng 9 đến tháng 11-2026, trạng thái El Nino tiếp tục duy trì cường độ mạnh đến rất mạnh. Hiện tượng El Nino có khả năng rất cao làm mùa mưa kết thúc sớm, thiếu hụt mưa, nguồn nước; gây nguy cơ hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn cho sản xuất nông nghiệp và dân sinh trong mùa khô 2026 - 2027 ở TPHCM.

TS Cấn Thu Văn, Trưởng khoa Khí tượng thủy văn và Tài nguyên nước, Trường Đại học Tài nguyên và Môi trường TPHCM, cho hay, TPHCM nằm ở hạ lưu của hệ thống sông Sài Gòn - Đồng Nai, nguồn nước thành phố nhận được không chỉ chịu tác động từ các hoạt động diễn ra trong TPHCM, mà còn chịu ảnh hưởng từ cả một lưu vực rộng lớn phía thượng nguồn, trong đó có Tây Ninh, Đồng Nai.

Có nghĩa là nguồn ô nhiễm có thể không phát sinh tại TPHCM, nhưng thành phố vẫn có thể là nơi phải tiếp nhận tác động, đặc biệt khi đây cũng là nguồn nước thô phục vụ cấp nước cho hàng triệu người dân. Như vậy, một quyết định hoặc một tác động ở thượng nguồn có thể trở thành vấn đề của hạ lưu.

Nêu giải pháp, TS Cấn Thu Văn kiến nghị phải chuyển từ tư duy “mỗi địa phương quản lý đoạn sông của mình” sang “cùng quản trị một lưu vực sông”. Các địa phương phải chia sẻ với nhau cả dữ liệu về nguồn thải, chất lượng nước, lượng mưa, dòng chảy, độ mặn và đặc biệt là thông tin vận hành các hồ chứa, công trình lớn ở thượng nguồn.

Trong khi đó, ông Nguyễn Đức Vũ, Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi TPHCM, khẳng định ngành NN-MT thành phố đang chuyển từ tư duy quy hoạch công trình theo địa giới hành chính, xử lý ngập ở từng điểm sang quản lý nước theo lưu vực, tiểu lưu vực và mối quan hệ thủy lực từ thượng nguồn đến hạ lưu.

Để chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, thành phố đang tập trung xây dựng Phương án phát triển hạ tầng thủy lợi thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm, đồng bộ với Quy hoạch tổng thể thành phố, phù hợp với đặc điểm tự nhiên của từng lưu vực; đồng thời tăng cường quan trắc, cảnh báo và ứng dụng dữ liệu số, AI để theo dõi mưa, triều, lũ theo thời gian thực; qua đó hỗ trợ vận hành hồ chứa, cống và trạm bơm kịp thời, góp phần điều tiết dòng chảy, tiêu thoát nước và giảm ngập.

Tin cùng chuyên mục