Xét nghiệm đường huyết

Coi chừng không chính xác !

Tiểu đường là bệnh do tăng lượng đường trong máu nên xét nghiệm cơ bản là đo đường huyết. Điều này không sai nhưng chưa đúng hoàn toàn vì đo đường huyết lúc bụng đói tuy là biện pháp phổ biến và tương đối đơn giản với phương tiện kỹ thuật hiện nay nhưng lại cho kết quả không chính xác. Trước hết, lượng đường trong máu đo lúc bụng đói chỉ phản ảnh hàm lượng đường huyết vào thời điểm xét nghiệm nên thầy thuốc chỉ biết tình trạng bệnh của ngày hôm đó.

Hơn thế, lượng đường trong máu đo buổi sáng sớm, vào lúc chưa ăn vẫn có thể tăng cao, cho dù đường huyết đêm hôm trước bình thường, vì nhiều lý do:

- Tuyến thượng thận hoạt động cường điệu trong đêm vì bệnh nhân thức khuya, làm việc căng thẳng hay mất ngủ. Đây là trường hợp thường khiến một số thầy thuốc tăng liều thuốc hạ đường huyết vì tưởng bệnh diễn tiến xấu. Hậu quả là nhiều bệnh nhân dễ bị tụt đường huyết do phải uống liều thuốc quá mạnh.

- Nhiều ngày trước đó, bệnh nhân đã uống thuốc cảm, thuốc kháng viêm thuộc loại corticosteroid, thuốc ngừa thai…

- Bệnh nhân đang bị dị ứng, đặc biệt là dị ứng thực phẩm.

- Bệnh nhân đang có thai hay có bệnh nội tiết, chẳng hạn do rối loạn chức năng tuyến giáp.

Vì thế, không nên đặt hết giá trị vào kết quả xét nghiệm đường huyết lúc bụng đói, nhất là thỉnh thoảng mới đo một lần. Trong trường hợp nghi ngờ, nhiều thầy thuốc thường cho xét nghiệm đường huyết 2 giờ sau khi ăn - hay thậm chí sau khi ăn ngọt. Ở người bình thường, dù ăn ngọt bao nhiêu đường huyết vẫn trở lại mức bình thường sau 2 giờ.

Ở bệnh nhân tiểu đường, tiến trình này tất nhiên chậm hơn nhưng thông thường thì lượng đường trong máu sau khi ăn 2 giờ không cao hơn 150mg. Ngay cả đến 180mg vẫn là giới hạn chấp nhận được ở người bị tiểu đường lâu năm và không tiêm Insulin. Ngược lại, nếu lượng đường vẫn cao thì đó là dấu hiệu cho thấy liệu pháp không hiệu quả. Khi đó, thầy thuốc phải cho bệnh nhân đổi thuốc hay chuyển sang tiêm Insulin. Người bệnh phải chủ động hơn nữa để thay đổi nhiều trong nếp sinh hoạt, từ chế độ dinh dưỡng đến biện pháp vận động.

Phương pháp đo đường trong nước tiểu tuy đơn giản và ít tốn kém nhưng so với xét nghiệm máu thì ít chính xác hơn vì đường chỉ hiện diện trong nước tiểu khi đường huyết trong 24 giờ trước đó cao hơn 180mg. Do đó, nếu chỉ dựa vào phản ứng dương tính của đường trong nước tiểu thì không đánh giá kịp thời mức độ tai hại của bệnh tiểu đường vì đường không có trong nước tiểu trong khi đường huyết cứ ngấp nghé ở mức 160-170mg! Đợi đến kiến bu nước tiểu, theo kiểu kinh nghiệm dân gian, thì đã quá trễ. Phương pháp này vì thế chỉ có giá trị định tính cho người muốn kiểm soát lượng đường huyết mà không có phương tiện xét nghiệm máu.

Có một loại xét nghiệm máu khác, tuy tốn kém hơn phương pháp đo đường huyết nhưng độ chính xác có thể xem như tối đa. Đó là xét nghiệm HbA1c. Dựa vào đặc điểm là huyết cầu tố loại A1c có đặc tính kết dính với lượng đường trong máu trong suốt quá trình tồn tại của huyết cầu (đến 100 ngày), người ta có thể định lượng tỷ lệ huyết cầu tố có dính chất đường. Tỷ lệ này càng cao chứng tỏ lượng đường huyết trong 2-3 tháng trước đó đã tăng cao nhiều ngày.

Thông thường trị số HbA1c không vượt quá 6%. Nhờ phương pháp này, thầy thuốc có thể đánh giá diễn tiến của bệnh tiểu đường một cách khách quan. Tuy vậy, phương pháp này cũng có thể phản ảnh sai lệch trị số của đường huyết ở một số ít người bệnh tiểu đường, đặc biệt ở người da đen hay người có bệnh huyết cầu.

Tóm lại, không có phương pháp xét nghiệm nào chính xác 100% trong bệnh tiểu đường. Tùy theo từng hoàn cảnh cá biệt, từ tình trạng bệnh lý cho đến khả năng tài chính mà thầy thuốc sẽ đưa ra phương pháp xét nghiệm thích hợp. Dưới đây là những điểm sơ hở mà bệnh nhân tiểu đường thường mắc phải:

- Không xét nghiệm định kỳ trong suốt tiến trình điều trị.

- Không so sánh kết quả trước khi quyết định thay đổi phác đồ điều trị.

- Không tiến hành biện pháp tầm soát biến chứng mà chỉ tập trung vào xét nghiệm lượng đường trong máu.
-----------
Kỳ sau: Những điều cần biết khi tự đo đường huyết

BS LƯƠNG LỄ HOÀNG

Các tin, bài viết khác