Khoa học-Công nghệ VN

Bài 1: Nghèo vật chất có dẫn đến nghèo tri thức?

Chúng tôi đặt những vấn đề trên với Giáo sư (GS) Hồ Sĩ Thoảng, Phó Chủ tịch Hội đồng Chính sách khoa học-công nghệ quốc gia.

  • Khoa học-công nghệ VN đứng ở đâu trên bản đồ thế giới và khu vực?

- Thưa GS, theo báo cáo “Phát triển con người năm 2004” của UNDP, số người làm R&D (nghiên cứu và phát triển) của VN (trên 50.000 người), nhiều hơn gấp 4,7 lần Thái Lan và 5,6 lần Malaysia. Nhưng, theo đánh giá của Viện Thông tin khoa học quốc tế ISI , nếu tính số công trình KH-CN trên đầu người hiện nay, VN chỉ mới đạt được trình độ của Thái Lan cách đây 20 năm. GS bình luận gì về những con số trên?

GS Hồ Sĩ Thoảng (bìa phải) cùng GS Yuan Lee, giải thưởng Nobel Hóa học (người bên cạnh) và các đồng nghiệp tại Đại hội Hóa học châu Á, Seoul 8-2005.

- Tôi không nắm vững số liệu lắm, chỉ nghe qua các báo cáo thôi. Theo tôi, số người làm KH của mình rất khó mà nhiều hơn ở các nước bạn. Có thể họ thống kê theo số lượng tiến sĩ (TS), thạc sĩ (Th.S), nhưng số người trực tiếp NCKH lại ít hơn nhiều.

Các trường đại học (ĐH) chiếm khoảng 70% số lượng GS, PGS, TS, Th.S, nhưng theo tôi biết, số công trình NCKH ở khu vực này không tương xứng với số lượng nhân lực.

Còn về công trình KH của VN ít hơn, số liệu này chỉ dựa trên thống kê số công trình đăng ở các tạp chí KH nước ngoài, trong lúc các nhà KH của ta do những lý do khác nhau rất ít công bố công trình ở nước ngoài. Đương nhiên, phải đánh giá thẳng thắn rằng: Trình độ KH-CN của ta không cao.

- Cũng theo sách KH-CN VN năm 2003, cả nước có 3.600 công trình NCKH được công bố, trên 7.000 bài báo KH đăng tải trong nước. Trong khi đó, chỉ có 400 công trình được đưa ra công bố ở các tạp chí nước ngoài. Ngay cả trong 400 công trình này, chỉ có 1/3 công trình là dùng nguồn nội lực trong nước; còn lại là do hợp tác quốc tế. Chuyện gì đang xảy ra?

- Có nhiều lý do: Trình độ KH và ngoại ngữ. Một lý do khá hiển nhiên là cản ngại ngôn ngữ, nên nhiều nhà KH VN không có bài ở các tạp chí KH quốc tế, điều này cũng làm ảnh hưởng tới con số thống kê.

- Thưa GS, chúng ta đang sống trong thời đại bùng nổ thông tin, khi nhà KH không viết nổi một bài báo bằng tiếng nước ngoài, làm sao cập nhật thông tin KH trên Internet và báo chí nước ngoài? Chúng ta chỉ “đóng cửa nhìn nhau” để nghiên cứu thôi sao? Chúng tôi xin lỗi nếu câu hỏi có gay gắt và bức xúc.

- Về ngoại ngữ, nhìn chung, các nhà KH VN còn yếu. Đó là điều ai cũng thấy. Nhưng cũng phải nhìn nhận rằng, phần lớn họ đọc tốt sách báo chuyên môn bằng tiếng Anh. Nhưng để viết một công trình hay nói tiếng Anh cho trôi chảy lại rất khó khăn. Có một thực tế là năng lực hội nhập, giao lưu quốc tế của nhiều nhà KH của chúng ta còn rất thấp và yếu.

Tôi đã tham gia ban tổ chức của nhiều hội nghị khoa học quốc tế, thấy nổi cộm 2 vấn đề: Nhà KH VN đưa công trình của mình lên diễn đàn quốc tế không đơn giản, vì trở ngại ngoại ngữ. Kinh phí không có nên việc đi dự hội nghị quốc tế cũng hạn chế.

Chẳng hạn, Đại hội Hóa học châu Á lần thứ 11 tổ chức tại Seoul tháng 8-2005, VN đăng ký gần 20 báo cáo, nhưng chỉ khoảng 10 người có mặt, phần lớn là đang làm việc ở Hàn Quốc. Vì chi phí máy bay ăn ở quá nặng, họ không lo nổi. Tháng 10-2003, chúng tôi tổ chức Đại hội Hóa học châu Á lần thứ 10 liên kết với Hội nghị Hóa học châu Á-Âu lần thứ 8 tại Hà Nội, có rất nhiều báo cáo của Việt Nam được đánh giá đạt trình độ cao.

Đó là nhận xét của các nhà hóa học từ nhiều nước, trong đó có các nhà KH được giải Nobel tham dự. Đương nhiên, tôi cũng không phủ nhận có tình trạng hạn chế trong trình độ nghiên cứu KH của ta.

  • Phải chăng “cái khó đang bó cái khôn”?

- Xưa “Khổng Tử bỏ nước Lỗ sang nước khác vì vua nước Lỗ không chia thịt cho mình!”. Khổng Tử không lụy miếng ăn, nhưng ông lý luận: Tết, anh không chia thịt cho tôi, có nghĩa là anh không coi trọng tôi. Vậy, thưa GS, nhà KH VN nghèo do không được coi trọng đúng mức? Do đất nước nghèo hay do cơ chế? Và phải chăng, chính cái nghèo đã dẫn đến hệ quả năng lực giao lưu quốc tế của nhà KH bị hạn chế?

- Đúng là cuộc sống nhà KH còn rất thấp. Chỉ hưởng lương thì không đủ sống và mọi người phải tìm cách làm gì đó để sống. Đó là một nghịch lý xã hội. Rõ ràng nguồn lực kinh tế của chúng ta không đến nỗi thấp như kiểu trả lương hiện nay; vì lương thấp mà ai cũng sống được, tức là cách phân bổ nguồn lực trong xã hội đã không đi theo con đường chính thống của nhà nước. Đây là vấn đề khá đau đầu mà Chính phủ và Quốc hội đang phải giải quyết.

Giới hạn trong giáo dục-khoa học, các nhà KH và nhà giáo đều phải tìm cách có thêm nguồn thu thông qua: dạy thêm, ký hợp đồng nghiên cứu với doanh nghiệp, bán sản phẩm hay quy trình... một cách chính đáng nhưng không chính thống. Hợp đồng giữa nhà KH và doanh nghiệp mang lại lợi ích cho cả đôi bên.

Nhưng, tôi cho rằng nhiều khi đấy không phải là con đường tối ưu cho nhà KH, nó góp phần hạn chế sức sáng tạo của nhà KH. Vì, nền sản xuất (SX) của ta còn thấp, việc nghiên cứu triển khai những công nghệ dưới tầm làm nhà KH bị kéo lùi lại.

- Trong một công trình nghiên cứu, GS Hoàng Anh Tuấn, nguyên Giám đốc Sở KH-CN TPHCM đã đưa ra nhận định: “Vì thu nhập không đủ sống, cán bộ nghiên cứu phải chạy kiếm sống, tất yếu dẫn đến chảy máu chất xám hoặc “teo não” đã và đang diễn ra!”...

- Ai cũng thấy ray rứt cả. Đây là một vấn đề cần phải được giải quyết một cách căn cơ.

- Thưa GS, cái nghèo vật chất sẽ ảnh hưởng phần nào đến cái nghèo tri thức. Điều này có liên quan gì đến ý kiến sau đây của TS Phạm Duy Hiển, nguyên Viện trưởng Viện Hạt nhân Đà Lạt và là chuyên gia Tổ chức Năng lượng nguyên tử quốc tế: “Tình trạng của chúng ta hiện nay phần lớn là tìm cách du nhập, bắt chước và bản địa hóa các công nghệ đã có ở các nước tiên tiến, chứ chưa đạt tới trình độ sáng tạo ra công nghệ mới”?

- Để đánh giá cả một nền KH không đơn giản. Vì trong một số lĩnh vực sáng tạo KH-CN của VN không phải là ít, tuy không phổ biến. Chẳng hạn, ngành Toán và Vật lý lý thuyết trình độ của cán bộ KH chúng ta có thể coi là ngang tầm thế giới, hoặc ít nhất là không kém trong khu vực.

Còn nói về chủ trương du nhập và bản địa hóa KH-CN, thì đó cũng là chủ trương của nhà nước trong giai đoạn hiện nay, vì nền SX cũng như trình độ công nghệ của chúng ta còn ở rất xa so với thế giới. Cái cần quan tâm: du nhập công nghệ một cách sáng tạo và tạo giá trị gia tăng tốt. 

MAI LAN

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Diễn biến mới nhất dịch viêm đường hô hấp cấp Covid-19

Diễn biến mới nhất dịch viêm đường hô hấp cấp Covid-19

Tính đến 18 giờ ngày 31-10-2020 đã có 46.008.997 ca xác nhận mắc Covid-19, có 1.195.477 ca tử vong trên thế giới (Mỹ: 9.318.653 ca mắc, 235.182 tử vong; Ấn Độ: 8.137.119 ca mắc, 121.681 ca tử vong; Brazil: 5.519.528 ca mắc, 159.562 ca tử vong; Nga: 1.618.116 ca mắc, 27.990 ca tử vong). Tại Việt Nam, có 1.180 trường hợp mắc bệnh, trong đó có 1.063 ca đã được chữa khỏi, 35 ca tử vong.