Cùng với đàn voi Buôn Đôn (Đắc Lắc), đàn voi nhà Nhơn Hòa (Chư Sê- Gia Lai) từng góp phần làm nên sự nổi tiếng của đại ngàn Tây Nguyên hùng vĩ trong cảm nhận của du khách trong nước và thế giới. Thế nhưng, tháng 5 này, trở lại Tây Nguyên, thật xót xa khi thấy đàn voi Nhơn Hòa gần như bị xóa sổ; còn đàn voi nhà ở Buôn Đôn (Đắc Lắc) cũng đang lão hóa, thưa dần...
- Hoài niệm làng voi
Thời huy hoàng đã xa của voi Nhơn Hòa.
Plei Lao - làng của người Lào, là một trong những cội rễ của làng voi Nhơn Hòa thuở xưa, khi các nhà buôn người Lào trên đường sang Đắc Lắc, Gia Lai đã dừng chân để lập “làng ngoại kiều” đầu tiên. Nói đúng hơn, làng voi Nhơn Hòa gồm một cụm làng voi như Plei Lao, Plei Kia, Plei Kly Ful, Plei Thơ Ga, thuộc xã Nhơn Hòa (Chư Sê).
Ông Kpăh Kleng, hậu duệ của nhóm người Lào đến ở làng Plei Lao, không nhớ nổi cả làng voi Nhơn Hòa lúc đó có bao nhiêu con voi, chỉ biết là nhiều lắm. Riêng cha ông có 3 con voi là Păm, Keng, Khăm Plang. Cả 3 con voi này đều bị chết bởi bom đạn Mỹ trong chiến tranh. Sau năm 1975, Kpăh Kleng hùn vốn với người làng sang Đắc Lắc mua con voi Thoong Răng về nuôi. Sau một thời gian con voi này được trao lại cho Rơ Lan Anhót, con trai của ông, trông giữ. Thoong Răng giờ đã trên 50 tuổi, ngà đã bị cưa trộm đến hai lần, vừa bị bán sang Đắc Lắc… “Voi không còn. Nghề thuần dưỡng voi của cha ông truyền lại rồi cũng mất thôi!” – Kpăh Kleng cười buồn.
Ngày nay, người có nhiều duyên nợ nhất với voi ở Nhơn Hòa có lẽ là ông Nay Tơr, ở làng Plei Kia. “Với người Tây Nguyên, voi không chỉ đắc dụng trong công việc nặng nhọc như kéo gỗ làm nhà, vận chuyển nông sản… mà đặc biệt, chủ sở hữu chúng còn chứng tỏ được vị thế trước cộng đồng, thể hiện sự giàu có, địa vị” -Nay Tơr nói. Thời Pháp thuộc, cha vợ ông là Kpă Djhông - giáo viên xã Ia Kor-cưỡi voi đi dạy học trong cái nhìn thán phục của các quan thầy người Pháp. Trong lễ mừng nhà mới, gia chủ tổ chức tiệc rượu linh đình mời khách, phải cho voi ăn ngon để tạ ơn nó đã giúp kéo gỗ làm nhà. Trường hợp voi bị chết, chủ voi làm lễ cúng, mời dòng họ, cả làng đến uống rượu; làm mộ cho voi sâu trong rừng, cách xa khu nhà mả của làng, khắc bia hình voi bằng cây rừng….
Một thời gian dài, từ năm 1992 đến năm 2001, khi voi Nhơn Hòa “kết duyên” với Công ty Dịch vụ Du lịch Gia Lai để thực hiện tour du lịch sinh thái vào loại hoang sơ nhất Việt Nam - tour trecking dài ngày băng rừng, đi thuyền trên sông Ba và ngược rừng qua suối Ia H’lốp, vào thác Ia Nhí… Nay Tơr lúc đó chỉ huy cả đàn voi 14 con đi tour. Bây giờ, voi Nhơn Hòa đã bị bán đi gần hết, Nay Tơr thi thoảng lại đem mấy tấm hình chụp chung với đàn voi đi tour ngày trước ra xem, như một hoài niệm buồn…
- Xóa sổ một đàn voi
Năm 1975, voi Nhơn Hòa có chừng 30 con; năm 1992, khi bắt đầu liên kết với Công ty Dịch vụ Du lịch Gia Lai, voi Nhơn Hòa còn 14 con; và đến đầu năm 2007 này, chỉ còn lại 1 con voi cái Thoong Khăm, trên 35 tuổi, của Nay Tơr chung sở hữu với 9 người làng. 3 con voi khác đã bán cho Công ty Dịch vụ Du lịch Gia Lai từ năm 2001, mỗi con giá từ 40-50 triệu đồng; Công ty thuê 4 người làng nuôi giữ và làm nài mỗi khi có tour đi khách, như một cách để níu giữ đàn voi ở lại…
“Ngày xưa ở Đắc Lắc có nhiều voi lắm, nhớ không hết tên. Mỗi khi đi rừng săn voi thấy cả đàn năm sáu chục con di chuyển ầm ầm, vít cành cây gẫy răng rắc như động rừng. Thợ săn chỉ chọn bắt những con có dáng đẹp, khỏe mạnh về thuần dưỡng. Còn voi nhà hầu như gia đình nào cũng có. Voi buộc nơi bến nước, nơi gốc cây kơ nia, gốc me, gốc xoài, dưới cột nhà rông…. Người ta mở hội cúng khi đem voi về nhà, cúng đặt tên cho voi…. Gần như quanh năm lúc nào buôn làng cũng mở hội, rượu ghè uống đổ tràn sân nhà rông. Đắc Lắc trở thành “thủ phủ” voi, hình thành “nền văn hóa voi” cũng nhờ đó” - Ma Công hồi tưởng. |
Sự xóa sổ của đàn voi Nhơn Hòa có nguyên nhân trực tiếp do bệnh tật, do rừng ngày càng lùi xa, nguồn thức ăn cạn kiệt, không gian sinh tồn của voi bị thu hẹp... Việc đưa voi đến rừng lạ cũng là một nguyên nhân làm voi chết dần - dạo làm phim “Đất nước đứng lên”, một chú voi trên đường đến phim trường, đi qua rừng Kông Chro bị chết vì… đau bụng. Trong hơn 10 năm qua, 6 trong số 14 con voi đã chết vì những nguyên nhân như vậy; 3 con khác, từ khi tour du lịch bị gián đoạn (năm 2001), chủ voi không đủ sức nuôi đã bán dần (mỗi ngày một con voi ngốn hết 50.000 đến 70.000 đồng tiền mua thức ăn)…
Còn một nguyên nhân khác tồn tại hàng chục năm, khiến cho đàn voi bị sụt giảm là do tập quán nuôi voi ở Nhơn Hòa đi ngược quy luật sinh tồn. Nay Tơr nói: “Những chủ voi ích kỷ, kèn cựa nhau, voi nhà nào biết nhà đó thôi. Họ dùng xích sắt to bằng cổ tay dài 50m khóa 2 chân trước của voi vào gốc cây rừng nên bán kính không gian kiếm ăn mỗi ngày của voi rất hẹp, voi không giao phối, không đẻ được, chết dần…”. Hàng năm, vào mùa trổ hoa, khoảng tháng 4, voi động dục. Những chàng voi, nàng voi bắt được tín hiệu của nhau nhưng chỉ có thể rống lên những tiếng kêu bi thiết tức giận đập vòi xuống đất, giật dây xích một cách bất lực…
Đàn voi Nhơn Hòa giờ đây đã bị xóa sổ. Làng voi Nhơn Hòa - một địa chỉ du lịch văn hóa - vì thế, rồi sẽ biến mất. Người dân Bắc Tây Nguyên muốn nhìn thấy voi có lẽ chỉ còn một dịp duy nhất là đợi đến Tết, khi Công ty cổ phần Dịch vụ Du lịch Gia Lai “ngự” 3 con voi còn lại về Công viên Văn hóa hồ Diên Hồng (TP. Pleiku), phục vụ khách.
- Nỗi niềm … “Thủ phủ” voi
Ma Công, 96 tuổi, là người am hiểu về voi và nghề thuần dưỡng voi nhất Tây Nguyên. Ông đã săn bắt đưa về thuần dưỡng được 298 con voi rừng. Khi còn 12 - 13 tuổi, Ma Công đã theo ông ngoại là vua săn voi Y Thun (Khun Su Nôp) đi vào rừng Yok Đôn (Đắc Lắc) để săn voi. Ông nói: “Ngày xưa, khi rừng còn bao quanh làng, chỉ đi ra khỏi nhà chừng dăm cái dao quăng đã gặp con nai, con hoẵng, đi xa chừng vài ba chục cái dao quăng là gặp con voi, con bò tót… Giờ rừng lùi xa tít gần mấy ngọn núi rồi, bóng mấy con voi rừng cũng thưa dần.”
Hiện nay, đàn voi nhà Đắc Lắc đã già cỗi, gầy còm, tan tác đến xót xa. Giáo sư, tiến sĩ khoa học Lê Huy Bá –chủ nhiệm “Đề án bảo tồn và phát triển đàn voi nhà”, cho biết: Năm 1985, Đắc Lắc còn 502 con voi, năm 2000 còn 84 con, năm 2006 còn 60 con. Rất nhiều voi của Đắc Lắc hiện nay đã trên 50 tuổi, không đẻ được nữa. Riêng từ năm 2004 đến nay, đã có 12 con voi bị chết, 8 con bị bán. Với đà suy giảm này, nếu không có biện pháp ngăn chặn, chỉ vài chục năm nữa, Đắc Lắc sẽ không còn voi ….
Ngày 20-4, tỉnh Đắc Lắc đã tổ chức Hội thảo xây dựng “Đề án bảo tồn và phát triển đàn voi nhà”, rất nhiều ý kiến của các chuyên gia được đưa ra bàn thảo. Thế nhưng, vẫn chưa có một lộ trình chính thức được các cấp chính quyền và ngành chức năng quyết định. Đàn voi nhà ở Nhơn Hòa (Gia Lai) và Buôn Đôn (Đắc Lắc) giờ đây đang có nguy cơ bị xóa sổ hoàn toàn bởi chủ voi hụt hơi, không còn đủ khả năng nuôi chúng, hoặc có nuôi cũng theo kiểu bắt voi “tuyệt tự”.
TRẦN ĐỨC PHƯƠNG
