Hỏi: Căn cứ vào đâu mà xác định ngày mồng 10 tháng 3 Âm lịch là ngày giỗ Tổ Hùng Vương. Lê Thị Kim Thu (Đường Lê Minh Ngươn, Mỹ Long, Long Xuyên, An Giang)
HOÀNG ANH: Thời Hùng Vương, người Việt chưa có chữ viết. Do đó, nhớ năm đã khó, nhớ ngày tháng lại càng khó hơn, gần như không thể được.
Do đó ngày giỗ Tổ Hùng Vương chỉ mang tính chất quy ước.
Trước năm 1917, các triều đình quân chủ tổ chức giỗ Tổ vào mùa thu. Riêng ở Phú Thọ (tức đất Phong Châu, kinh đô nước Văn Lang xưa, nơi có đền thờ các vua Hùng), dân chúng cử hành lễ giỗ vua Hùng thứ 18 (vua Hùng cuối cùng) vào ngày 11 tháng 3 Âm lịch.
Nhận thấy một năm tổ chức hai ngày lễ có ý nghĩa giống nhau vào hai ngày cách xa nhau (một vào mùa xuân, một vào mùa thu) nên năm 1917, tuần phủ tỉnh Phú Thọ là Lê Trung Ngọc kiến nghị hàng năm tổ chức giỗ Tổ Hùng Vương vào ngày mồng 10 tháng 3 Âm lịch.
Kiến nghị của ông được Bộ Lễ của triều đình Huế chấp thuận. Từ đó, ngày mồng 10 tháng 3 trở thành ngày quốc lễ để toàn dân Việt Nam thành kính tưởng nhớ công ơn dựng nước của các Quốc tổ.
Ngày mồng 10 tháng 3 đã đi vào thơ văn:
Dù ai đi ngược về xuôi,
Nhớ ngày giỗ Tổ mồng mười tháng ba.
(Ca dao)
Giữa đỉnh núi Hi Cương miền Phú Thọ
Mộ vua Hùng, cây cỏ đượm xanh tươi.
Cứ tháng ba xuân vẫn đúng mùng mười
Khắp con cháu ngược xuôi về giỗ Tổ…
(Trích từ một bài thơ chữ Nôm do Lê Văn Sáng sưu tầm và in lại trong cuốn Du Hùng Vương sơn tiểu dẫn, xuất bản năm 1918)
