Cá sấu Xiêm Sông Hinh: Nỗi lo tận diệt

Cá sấu Xiêm trước đây có rất nhiều ở bàu Hà Lầm (xã Ea Lâm, huyện Sông Hinh, tỉnh Phú Yên) nhưng bây giờ chỉ còn vài con và đây được coi là nơi duy nhất ở Việt Nam còn sót lại loài cá sấu hoang dã đang có nguy cơ tuyệt chủng trên thế giới này. Chúng tôi đã cùng đội xung kích bảo vệ cá sấu đi tuần tra vùng bàu nơi cá sấu Xiêm đang sinh sống.

Thưa thớt cá sấu bàu Hà Lầm

Anh Ksor Y Hoa đang chỉ tay về nơi anh phát hiện ra cá sấu vào cuối tháng 7-2007 tại bàu Chao. Đứng bên cạnh là đội trưởng đội xung kích bảo vệ cá sấu Xiêm – anh Nguyễn Minh Khai. Ảnh: Q.KHƯƠNG

Đội xung kích bảo vệ cá sấu Xiêm thành lập tháng 11-2006, gồm 8 người là cán bộ lẫn người dân ở xã Ea Lâm, huyện Sông Hinh, được Viện Sinh học nhiệt đới (SHNĐ) hỗ trợ tiền xăng và một khoản công tác phí tượng trưng hàng tháng.

Theo anh Nguyễn Minh Khai, đội trưởng, cứ mỗi tuần đội đi kiểm tra vùng bàu Hà Lầm – nơi được các nhà khoa học phát hiện có cá sấu Xiêm – ba lần, mỗi lần cắt cử hai người đi. Hôm chúng tôi đến là phiên trực của anh Khai và anh Ma Dem, người Ê Đê ở buôn Bai. Đi với chúng tôi còn có anh Ksor Y Hoa, hiện là Phó Chủ tịch HĐND xã Ea Lâm, người khá hiểu biết về cá sấu ở bàu Hà Lầm.
 
Để đến được bàu Hà Lầm phải băng qua nhiều đám rẫy sắn, lúa, dưa... của đồng bào mà một người lần đầu “đi tuần” như tôi không thể xác định được phương hướng. Qua hết rẫy, chúng tôi đến rừng. Qua một lối đi hẹp, bàu Hà Lầm hiện ra với chiều ngang chừng vài chục mét nhưng dài thì hàng cây số. Ở phía thượng nguồn, bàu rộng hơn với những cây gỗ lớn giữa lòng. Càng về phía cuối, bàu càng hẹp lại, trên mặt nước ken dày cỏ và bèo tây.

Ở phần cuối bàu Hà Lầm, người dân địa phương gọi là bàu Chao, có hai con lạch nhỏ nối với sông Ba ở hướng huyện Sơn Hòa, nơi được các anh trong đội bảo vệ cho biết cá sấu thường xuất hiện nhất. Không gian rừng núi khá yên tĩnh, chỉ có tiếng ve ran và tiếng hót của nhiều loài chim. Môi trường sống nơi này, theo các nhà khoa học rất phù hợp với cá sấu Xiêm.

Chỉ tay về phía cuối bàu Chao, anh Ksor Y Hoa kể: “Mới cuối tháng 7 vừa rồi, buổi tối tôi đi bắn cu xanh ở bàu Chao, khi rọi đèn pin thì phát hiện một đôi mắt sáng quắc, nhìn kỹ thì thấy cái đầu của cá sấu, khá to, chiều ngang độ 30cm, đang gác lên trên đám cỏ”. Đội trưởng Nguyễn Minh Khai cho biết, trong một năm qua, đội bảo vệ đã 4 lần phát hiện cá sấu Xiêm, còn theo người dân báo cáo thì khoảng 6-7 lần. “Hồi giữa tháng 6, đội chúng tôi còn chụp được hình chú cá sấu ở bàu Chao này!” – anh Khai nói.

Cá sấu Xiêm (Crocodylus siamensis) còn gọi là cá sấu nước ngọt. Khác với các loại cá sấu khác, cá sấu Xiêm không hung dữ và không tấn công con người. Loài động vật này có thể sống trên 70 năm nhưng chậm lớn và phải 10 năm mới có thể sinh sản. Khi trưởng thành, chúng có thể dài tới 3,5m. Cá sấu Xiêm là loài cá sấu đang có nguy cơ tuyệt chủng ngoài tự nhiên cao nhất trên thế giới.
(Nguồn: Viện Sinh học Nhiệt đới) 

Ma Dem có lẽ là người gặp cá sấu Xiêm nhiều nhất ở đây. “Mấy năm trước, khi mình đánh lưới bắt cá ở đoạn giữa bàu Chao và bàu Hà Lầm thì bị cá sấu phá rách lưới. Năm ngoái, khi đội bảo vệ này chưa lập ra, mình cũng phát hiện một chú cá sấu bị dính bẫy của dân bẫy trộm heo rừng, may mà chỉ cái chân của nó dính vô sợi dây bẫy, không bị thương tích gì. Mình phải chặt sợi dây đó để nó bò xuống bàu trở lại...” – anh kể khi đang ngó nghiêng các đám bèo tây xem cá sấu có xuất hiện hay không.

Theo lời Ksor Y Hoa, khi anh còn nhỏ, cách đây khoảng 20 năm, cá sấu ở bàu Hà Lầm và bàu Chao nhiều vô kể. Trẻ nhỏ không bao giờ dám đến gần bàu vì sợ sấu ăn thịt. “Lớn hơn một chút, khi chúng tôi đi bắn chim cũng thường gặp ổ trứng cá sấu. Cá sấu làm ổ rất lạ, xếp đầy cỏ dưới hố rồi đẻ, rồi xếp tiếp cỏ lên trên trứng để đẻ lớp thứ hai... Ổ cá sấu thường có 3-4 lớp trứng với khoảng 20-30 trứng, to cỡ cườm tay và dài chứ không tròn. Hồi nhỏ tụi tôi còn lấy trứng cá sấu về luộc ăn!”.

Nhưng cá sấu Xiêm bàu Hà Lầm bây giờ hiếm lắm. Theo tiến sĩ Vũ Ngọc Long ở Viện SHNĐ, theo dấu vết được phát hiện là vân bụng, phân và dấu chân cá sấu thì có thể khẳng định tại đây có ít nhất là hai cá thể.

Nhân dân là “tai, mắt”

Dấu vết vân bụng cá sấu hằn lên đất bên bờ bàu Hà Lầm. Ảnh: Viện SHNĐ

Nhiệm vụ của đội xung kích bảo vệ cá sấu Xiêm là thường xuyên đi tuần tra để vận động, tuyên truyền bà con không đánh bắt cá bằng xung điện, bẫy thú... gây nguy hiểm cho cá sấu cũng như làm mất cân bằng môi trường sống của chúng. Anh Khai cho hay, hàng tháng đội đều có báo cáo gửi cho Viện SHNĐ. “Báo cáo ghi rõ từ những mối nguy được cho là đe dọa cá sấu Xiêm như bẫy, cháy, chặt cây quanh bàu... đến những thông tin ghi nhận về cá sấu do người khác kể lại, tin tức về săn bắt cá sấu hay cá sấu chết nếu có; thậm chí nếu có ai phàn nàn về cá sấu, động vật khác chết trong khu vực cá sấu sống cũng được báo cáo rõ” – anh Khai nói.

Hôm tôi cùng các anh đi tuần, không nhìn thấy cá sấu nhưng cũng không phát hiện điều gì bất thường trong khu vực hoang vắng của bàu Hà Lầm, bàu Chao, các anh trong đội tỏ ra khá vui. Ma Dem bảo, “tai, mắt” của các anh ở đây nhiều lắm. Đó chính là những người dân đang làm rẫy ở vùng lân cận.

“Tụi tôi tuyên truyền vận động bà con đừng để những con cá sấu ít ỏi còn lại ở bàu Hà Lầm mất đi. Mấy anh ở Viện SHNĐ nói rằng loại cá sấu ở bàu này là loài quý hiếm, là di sản tự nhiên, có nguy cơ biến mất trên thế giới. Vì vậy, phải giữ gìn, để mai mốt con cháu được biết. Còn cá sấu, mình còn tự hào...” – Ma Dem phấn khích. Trên đường đi, gặp Oi Gú và vợ đang làm cỏ tại rẫy lúa, Ma Dem đứng lại hỏi thăm bằng tiếng Ê Đê, rồi anh quay sang chúng tôi: “Tôi hỏi Oi Gú có người lạ nào đến đây trong hai ngày nay không và dặn ông ấy nếu có thì báo giùm cho tụi tôi”.

Tiến sĩ Vũ Ngọc Long ở Viện SHNĐ rất hài lòng về đội xung kích bảo vệ cá sấu Xiêm ở xã Ea Lâm: “Tuy không được trả nhiều tiền nhưng những người trong đội đã làm việc với tinh thần trách nhiệm và sự say mê cao độ. Họ đã thực sự nhận ra giá trị của cá sấu Xiêm đối với khoa học và môi trường. Nhờ họ, cá sấu Xiêm bàu Hà Lầm không bị xâm hại”.

Nhưng điều mà các nhà khoa học cũng như đội bảo vệ cá sấu bàu Hà Lầm lo lắng là vào tháng 10 này, nước trong hồ thủy điện Sông Ba Hạ tràn vào, bàu sẽ chìm sâu trong nước, không biết cá sấu Xiêm sẽ còn hay mất. “Chúng tôi hiện chưa tìm ra giải pháp nào để khắc phục điều đó. Điều khó khăn nữa là hiện chưa điều tra chính xác ở đây có bao nhiêu cá thể bởi việc bảo tồn chỉ được thực hiện khi số lượng cá sấu nhiều và có khả năng sinh sản. Khi nước lòng hồ thủy điện dâng lên, người ta tăng cường đánh bắt cá bằng các dụng cụ gây nguy hại môi trường thì nỗi lo mất cá sấu Xiêm Sông Hinh là điều có thể thành hiện thực” – tiến sĩ Vũ Ngọc Long lo lắng.

NGUYỄN QUỐC KHƯƠNG

Các tin, bài viết khác