Ông Hồ Tân Phan (phường Phú Hiệp, TP – Huế) năm nay đã ngoài 70 tuổi, nhưng gia tài của ông chỉ là một kho sách cùng hàng ngàn cổ vật quý có niên đại hơn 2.500 năm. Người dân xứ Huế thường gọi ông là nhà nghiên cứu Huế, có người còn gọi là ông “vua” cổ vật. Với chúng tôi, ông chỉ nhận mình là “người mở cuộc đi tìm đồ cổ trên dòng Hương Giang” suốt 30 năm nay. 
 
Tìm cổ vật phải chia tay bục giảng

Quá nhiều cổ vật, ông Phan phải xếp ra ngoài vườn

49 tuổi, ông Phan đã chia tay với bục giảng và đầu tư công sức để đi tìm và nghiên cứu cổ vật. “Ở mô có cổ vật là tôi tìm đến tìm cách “khiêng” về bằng được. Nói thật, lúc đó người ta bán rẻ như bèo chứ bây giờ khó lắm”. Nhiều lúc ông mê cổ vật đến quên cả ăn uống. Có đồng nào ông dồn vào mua đồ cổ hết.

“Trước là thầy giáo, tôi có “tật” là mê sách. Có bao nhiêu tiền cũng đổ vào sách hết. Cứ tưởng mình sẽ gắn cuộc đời với nghề giáo và sách nhưng rồi mọi chuyện lại thay đổi”. Câu chuyện ông kể với chúng tôi đành phải bỏ dở vì có vài vị khách lạ ghé thăm. Họ là những giáo sư nước ngoài chuyên về khảo cổ học hoặc những người chuyên săn đồ cổ. 

Mỗi lần nghe người dân vạn chài vớt được đồ quý, ông tức tốc chạy đến. Sau khi trả giá, ông say sưa nâng niu món hàng rồi ra về quên cả trả tiền liền bị chủ nhà “giữ” lại. “Hôm đó mình nghe có đồ quý nên chạy đi ngay. Không ngờ trong túi không còn một xu. Thế là đành dặn dò đám vạn không được bán cho ai để mình chạy về xoay tiền. Về nhà vét sạch cả tiền chợ của vợ cũng không đủ trả. Chạy vạy khắp nơi, năn nỉ bạn bè cả tuần mới mượn đủ số tiền. Cầm được cổ vật trên tay mình mới thấy nhẹ cả người”, ông Phan kể lại.

Để “cạnh tranh” với giới buôn đồ cổ, ông có cách riêng. Hàng ngày ông lặn lội về sống với người dân vạn đò nên riết quen, vì vậy khi vớt được thứ gì họ cũng đem bán cho ông với giá vừa phải. Ông cho biết thêm, vì quá đam mê đồ cổ mà ông đã nhiều lần ra Quảng Trị khi nghe tin bà con tìm được tiền cổ hay chum sứ….

“Bảo tàng” với hàng triệu cổ vật

Ông Phan với chiếc bình vôi có niên đại khoảng 200 năm

Hàng triệu cổ vật quý giá của ông được trưng bày khắp nơi từ trong nhà ra ngoài vườn. “Nhiều cổ vật đành phải bỏ ngoài vườn, tôi đau lắm nhưng chẳng có cách nào hơn vì trong nhà bây chừ không còn chỗ nữa, có sắp xếp mấy cũng bộn bề như rứa”, ông Phan tâm sự.

Hiện ông Phan có nhiều loại cổ vật quý hiếm, có giá trị về lịch sử và khoa học. Đa số cổ vật của ông là đồ gốm Sa Huỳnh có niên đại hơn 2.500 năm. Bây giờ ông chia bảo tàng của mình thành ba nhóm chính tương ứng với ba thời kỳ.

Thứ quý nhất, theo ông, là các cổ vật ở giai đoạn tiền và sơ sử. Loại này ông có khoảng vài ngàn hiện vật, bao gồm các loại đồ dùng sinh hoạt hàng ngày của người tiền sử như chum, hũ, nồi niêu...

Loại cổ vật thứ hai là những loại có niên đại từ thế kỷ thứ II đến thế kỷ thứ XIV. Còn loại thứ ba có niên đại từ thế kỷ XIV đến thời các vua chúa nhà Nguyễn. Loại này đa số bằng đồng như bình vôi, bình hoa... được chạm khắc hoa văn tinh xảo.

Ông Phan cho biết đến thời điểm này ông và nhiều bạn bè của mình là những giáo sư chuyên ngành khảo cổ đã nghiên cứu và xác định được niên đại của rất nhiều loại cổ vật. Quan trọng nhất là việc xác định được sự tồn tại của nền văn hóa Sa Huỳnh ở dọc hạ nguồn sông Hương.

Bao lần các tay buôn cổ vật tìm đến nhà ông để gạ mua lại cổ vật nhưng ông quyết định không bán. Ông Phan bảo rằng “cái nghiệp đi tìm đồ cổ là cái duyên của đời ông”. “Những hiện vật này có hàm lượng văn hóa rất cao. Nó phục vụ cho việc nghiên cứu giải đáp những câu hỏi có tính lịch sử. Mình mà bán đi thì mất luôn”, ông Phan nói.

Gần đây, có vị giáo sư người Nhật nghiên cứu về khảo cổ học đến thăm “bảo tàng”. Quá mê bảo tàng của ông, vị giáo sư này cứ đi lui đi tới cả ngày quanh vườn săm soi hết cổ vật này để cổ vật khác. Đến chiều vị giáo sư người Nhật muốn mua một chiếc chum nhưng không dám hỏi. Ông ta chỉ nói “ông đã từng bán cho ai các loại cổ vật này chưa”. Ông Phan lắc đầu, cười vì biết được ý định của vị khách.

Chia tay với chúng tôi, ông nói: “Cả cuộc đời tôi đi tìm cổ vật là nhằm nghiên cứu để giới thiệu cho con cháu văn hóa lâu đời của dân tộc mình.

VÕ LINH