Trong tập sách Nhạc sĩ Việt Nam hiện đại do Hội Nhạc sĩ Việt Nam xuất bản năm 1997 có đoạn như sau: “Có những tác giả không phải là hội viên sáng tác Hội Nhạc sĩ Việt Nam, nhưng đã để lại những tác phẩm không thể nào không nhắc tới trong vòng 60 năm trở lại đây…”. Và tập sách kê ra khoảng trên 40 tác phẩm của 32 tác giả, trong đó có Diệt phát xít, Người Hà Nội của Nguyễn Đình Thi.
…Nguyễn Đình Thi kể lại rằng hồi ông mười tuổi, bố ông bắt tập đàn nguyệt, đánh được mấy bài “Cổ bản”, “Tứ đại cảnh”... Rồi ông lại tự học lý thuyết nhạc và đàn măng-đô-lin từ sách dạy nhạc của trường tiểu học Pháp do bố mua cho.
Trong những ngày tháng tiền khởi nghĩa, cao trào cách mạng sục sôi, nóng bỏng, Nguyễn Đình Thi cùng các trí thức, văn nghệ sĩ tiến bộ hồi ấy tham gia hoạt động bí mật trong Hội Văn hóa cứu quốc của Mặt trận Việt Minh. Một hôm trên đường công tác, ông nghỉ đêm tại căn gác của một người bạn ở phố Hàng Cót Hà Nội. Đêm ấy, ông không ngủ, tự nhiên những âm thanh chập chờn hiện đến “Việt Nam... Việt Nam...”.
Mấy hôm sau ông viết xong bài hát Diệt phát xít. Sau đó trong các cuộc biểu tình, mít tinh ngày khởi nghĩa 19-8-1945 và ngày thành lập nước 2-9-1945 tại Hà Nội, cùng với các bài hát cách mạng khác, bài Diệt phát xít của Nguyễn Đình Thi đã vang lên rộn rã, sôi động trong khí thế của quần chúng đang dâng cao như bão táp.
Về hoàn cảnh ra đời của bài Người Hà Nội, ông cho biết: Ngày 19-12-1946, quân dân Hà Nội đồng loạt nổ súng vào các vị trí đóng quân của thực dân pháp chống lại âm mưu gây hấn của chúng. Chiến lũy mọc ngay trên các đường phố. Với tinh thần “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”, quân dân Hà Nội bám giữ từng ngôi nhà, từng góc phố gây cho địch nhiều thiệt hại.
Xúc động trước tinh thần chiến đấu anh dũng của Trung đoàn Thủ đô (thành lập từ các đơn vị Vệ quốc và Tự vệ Liên khu 1 thuộc 36 phố phường Hà Nội cũ), tôi sáng tác bài hát Người Hà Nội để tặng các chiến sĩ trung đoàn. Báo Cứu quốc Mặt trận Hà Nội số Xuân 1947 có đăng bài hát này được các chiến sĩ giao liên vượt vòng vây dày đặc của địch mang đến anh em bộ đội của trung đoàn...”.
Sau khi được Nguyễn Đình Thi bổ sung và hoàn chỉnh vào cuối năm 1947, bài hát Người Hà Nội nhanh chóng phổ biến khắp cả nước và trở thành một trong những bản anh hùng ca nổi tiếng viết về thủ đô kiên cường bất khuất.
Nhạc sĩ Trương Quang Lục
