Hỏi: Nhờ quý báo giải thích giùm hai câu ca dao sau :
Hai con đổi lấy một cha,
Làm cho thiên hạ xót xa vì tiền.
Cha và con trong câu trên là ai? Vì sao việc đổi chác ấy lại làm cho thiên hạ xót xa?
Lương Văn Vui (Hòa Trị, Tuy Hòa)
Câu hát này ra đời khoảng sau 1932, lúc vị vua cuối cùng của nhà Nguyễn đi du học từ Pháp trở về chấp chính và cuộc khủng hoảng kinh tế thế giới tác động vào kinh tế nước ta. Đồng tiền “Bảo Đại thông bảo” phản ánh thời kỳ kinh tế khủng hoảng, xã hội thiếu ổn định. Sau khi vua Duy Tân bị đày vì cuộc khởi nghĩa do Việt Nam Quang Phục Hội (với Thái Phiên, Trần Cao Vân …) khởi xướng bất thành, Pháp đã đưa con vua Đồng Khánh là Bữu Đảo lên ngôi, lấy niên hiệu là Khải Định (1916-1925). Năm 1924, Khải Định tổ chức lễ mừng thọ tứ tuần đại khánh nhưng năm sau thì mất (6-11-1925).
Người con trai duy nhất của Khải Định là Vĩnh Thụy đang du học tại Pháp lúc bấy giờ mới 12 tuổi, trở về lên ngôi vua (1-1926) lấy niên hiệu là Bảo Đại nhưng sau đó lại qua Pháp tiếp tục việc học cho đến năm 1932 mới về nước. Dưới triều Bảo Đại, do ảnh hưởng khủng hoảng kinh tế, đồng tiền “Bảo Đại thông bảo”, theo nhà sưu tầm và nghiên cứu tiền cổ Nguyễn Anh Huy, được dập bằng máy, vừa nhỏ lại vừa mỏng.
Phải hai hoặc ba đồng “Bảo Đại thông bảo” mới tương đương giá trị với đồng “Khải Định thông bảo”. Chán ngán vì tình hình kinh tế suy sụp và vị vua cuối cùng của nhà Nguyễn chỉ còn quyền tế tự, ân xá thường phạm và sắc phong phẩm hàm (!), nhân dân đã hát:
Hai con đổi lấy một cha,
Làm cho thiên hạ xót xa vì tiền !
hoặc :
Thóc hơn không có người đong
Bán buôn một bố giá đồng ba con !
Mượn tỉ giá đồng tiền mới (Bảo Đại) với đồng tiền cũ (Khải Định) để nói lên nỗi chán ngán về tình hình kinh tế và chính trị của đất nước thời kỳ thực dân Pháp đô hộ.
Khánh Tường
