Hắt hiu chợ thời siêu thị

Bài cuối: Chợ vẫn sẽ trường tồn!

Có ý kiến cho rằng siêu thị và trung tâm thương mại (TTTM) làm thay đổi nền kinh tế hàng hóa tiểu nông, nhỏ lẻ, trực tiếp làm giảm cơ hội mưu sinh của người nghèo, dần giết chết các kênh phân phối truyền thống như chợ, cửa hàng tạp hóa và các cơ sở mua bán gia đình... Tuy nhiên, cũng có ý kiến ngược lại cho rằng chợ cùng các kênh phân phối truyền thống sẽ không bao giờ chết mà chỉ biến đổi, phân hóa... Trong kỳ cuối của phóng sự này, chúng ta cùng xem xét lại các luồng ý kiến một cách khách quan nhất, để trả lời cho câu hỏi “Vì sao?”.

Siêu thị và TTTM có thể thay thế chợ?

Tiểu thương trẻ, giỏi ngoại ngữ, chào mời lịch sự, hòa nhã, hàng hóa trưng bày đẹp mắt... là các yếu tố khiến chợ Bến Thành thu hút khách Tây lẫn ta nhiều hơn các chợ khác.(Ảnh: SONG PHẠM, chụp tại chợ Bến Thành sáng ngày 16-9-2007).

Được biết, theo lộ trình cam kết gia nhập WTO, đến năm 2009 thị trường bán lẻ nước ta sẽ phải mở cửa hoàn toàn cho các doanh nghiệp nước ngoài. Trước áp lực này, việc quy hoạch phát triển siêu thị, TTTM cho phù hợp với yêu cầu hội nhập và cạnh tranh được đặt ra một cách cấp bách.

Tuy nhiên, điều đáng nói là theo rất nhiều dự án, nhiều công trình nghiên cứu của Bộ Xây dựng và Viện Khoa học Xã hội về chợ đô thị, hầu hết các TTTM và siêu thị đã và sẽ được xây lên trên… đầu các ngôi chợ truyền thống với ý định thay thế. Vấn đề đặt ra là liệu siêu thị và TTTM có thể thay thế được chợ hay không, và các ngôi chợ truyền thống sẽ ra sao trong 1 - 2 thế hệ nữa?

Theo một nghiên cứu, thập niên 90 tại Thái Lan, kênh phân phối truyền thống chiếm đến 95% nhưng hiện nay chỉ còn 35% và dự kiến đến năm 2010 thì con số này sẽ chỉ khoảng 10%. Điều này chứng tỏ, hệ thống phân phối truyền thống sẽ không hoàn toàn biến mất mà chỉ bị thu hẹp dần. Cũng theo các nhà nghiên cứu, kênh phân phối truyền thống suy yếu sẽ kéo theo sự sụp đổ sản phẩm của các doanh nghiệp vừa và nhỏ, vốn phát triển nhờ việc cung cấp hàng hóa cho các kênh này.

Thêm vào đó, hệ thống quản lý chợ theo phương thức cũ chưa nhìn rõ được hết những đóng góp cũng như nhu cầu của tiểu thương các chợ, đã và đang làm cho chợ càng thêm “loay hoay”. Dẹp bỏ hay quy hoạch lại chợ theo kiểu mới là một cách làm mà nếu làm không khéo sẽ phát sinh thêm các chợ tạm, chợ cóc; những tiểu thương bị mất nơi buôn bán sẽ tự xoay xở bằng cách mang hàng ra bày bán tùy tiện trên vỉa hè, góc phố… nhằm tiếp tục cuộc mưu sinh.

Văn hóa kẻ chợ

Chợ truyền thống là nơi giao lưu kinh tế, văn hóa, xã hội của người dân, nơi thể hiện bộ mặt và trình độ phát triển của cả vùng miền. Khách phương xa đến thường ghé chợ tham quan, mua sắm và ít nhiều biết được nơi đó phát triển ra sao. Bên cạnh việc trao đổi, mua bán thông thường, chợ xưa còn là nơi giao lưu tình cảm anh em, bạn bè, thông tin về tình hình gia đình, chòm xóm…

Vậy nên chợ là một nét văn hóa, “văn hóa kẻ chợ”, mang trong mình biểu trưng của sự hội tụ và chắt lọc, vừa cũ xưa, dung dị, hồn hậu lại vừa mới mẻ, tươi tắn bởi sự sôi động, ồn ào. “Chợ sẽ không bao giờ mất đi nhưng để tồn tại, chợ có thể bị biến đổi, phân hóa một cách khốc liệt” - nhà “chợ học” Lương Minh - nổi tiếng với các phóng sự viết về chợ khắp mọi miền đất nước, cùng với tác phẩm “Đời chợ” (NXB Trẻ 2000) - dự đoán. Ông thêm: “Mỗi ngôi chợ dường như mang trong mình “linh hồn”, dù là chợ lớn hay nhỏ, thành thị hay thôn quê. Chợ đi vào văn hóa nghệ thuật và ở lại đó mãi mãi, cho dù con người có quy hoạch hay xóa bỏ...”.

Minh chứng cho điều này, tại các nước phát triển, chợ vẫn tồn tại, cho dù với nhiều hình thức khác lạ. Tại Pháp, các khu chợ trời (Marché aux puces) ở các vùng Strasbourg, Provence, Lorraine… là những địa chỉ không xa lạ gì đối với du khách; tại Đức, có các chợ trời (Flohmarkt) rất nổi tiếng như chợ đồ cổ Berlin, chợ Giáng sinh Weihnachtmarkt…; tại Mỹ, chợ trời (Swap Meet hay Garage Sale) tại Golden West (Orange County), Viland Swapee (California), Fiesta (Los Angeles) là các khu buôn bán tự do sầm uất, luôn thu hút cư dân địa phương và du khách. Những chợ này chỉ nhóm họp định kỳ vào các dịp Noel, lễ, Tết hoặc cuối tuần để mua bán, trao đổi những món hàng “đặc chủng”, quý hiếm...

Chính vì thế, trong vô vàn điểm đến hấp dẫn thì chợ trời là điểm dân du lịch ba lô ưa thích khám phá và tiêu tốn nhiều thời gian nhất. Nơi đây nhiều người trong số họ tìm thấy được quá khứ thông qua những món đồ xưa cũ, từ tem thư, bưu thiếp, tranh, ảnh, sách cũ đến đồ trang sức, bật lửa, huy chương, đĩa hát, máy ảnh, đồng hồ, bát đĩa sứ hàng trăm năm tuổi, giá nến mạ vàng, tẩu cổ...

Đi chợ trời vì vậy là thú tao nhã, là nơi tham quan, giải trí, thư giãn… “Nhiều người đến chỉ để ngắm nhìn và hòa mình vào không khí nhộn nhịp của những ngày cuối năm, và nhất là sà vào các hàng rượu vang nóng rất đặc biệt. Sau một vài vòng dạo chợ, người ta thích cầm cốc rượu bốc khói, đứng chuyện trò với nhau…” - anh Lạc - Việt kiều Mỹ kể.

Tiểu thương thời siêu thị

Đã có một thời chợ gắn liền với những chuyện cân thiếu, chặt chém, móc túi, rạch giỏ, giựt dọc, mất vệ sinh... Năm 2006 - 2007, nhiều chợ được sửa chữa, chỉnh trang sạch đẹp, tăng cường lực lượng bảo vệ, phòng cháy chữa cháy, các gian hàng được sắp xếp, trưng bày đẹp mắt, lối đi thông thoáng hơn… Phong cách kinh doanh cũng được đổi mới thông qua việc tiểu thương ăn mặc lịch sự, nói năng hòa nhã, hạn chế tình trạng nói thách hay co kéo khách. Nhiều tiểu thương còn cố gắng trau dồi ngoại ngữ để giao tiếp khi buôn bán với người nước ngoài.

Riêng chợ Bến Thành được thành phố công nhận chợ “Văn minh thương nghiệp”, “Chợ được nhiều người ưa thích nhất” nhiều năm liền. Nhiều bạn trẻ tốt nghiệp đại học, có ngoại ngữ nhưng chưa tìm được việc làm thích hợp cũng đầu quân vào đội ngũ tiểu thương ở đây. Dung, tốt nghiệp khoa Quản trị kinh doanh ĐH Kinh tế TPHCM, tiểu thương “8x”, hiện đang bán sạp quần áo may sẵn cho biết: “Chợ Bến Thành phần nhiều bán hàng cho khách nước ngoài nên thuê người phụ bán biết ngoại ngữ với giá rất cao, từ 2 - 7 triệu đồng/tháng, tùy theo ngoại ngữ và… ngoại hình”. Cô còn “bật mí” tham vọng liên kết với một số sạp khác để cung cấp các mẫu thời trang độc quyền với giá rẻ…

Hàng năm, Hội Liên hiệp Phụ nữ đều tổ chức các cuộc thi “Người kinh doanh mới”, “Tiểu thương thanh lịch”, gần 100% chợ trong thành phố tham gia với gần 3.000 tiểu thương đăng ký thực hiện. Ngoài ra, tiểu thương các chợ luôn tiên phong trong các đợt vận động đóng góp xây dựng nhà tình thương, tình nghĩa, hỗ trợ đồng bào vùng sâu vùng xa, thiên tai, bão lũ… 

Siêu thị càng phát triển, tiểu thương càng buộc phải động não, chủ động xoay xở trong việc buôn bán. Không ít tiểu thương in name-card giới thiệu hệ thống sạp của mình tại các chợ hoặc nhà riêng, kèm lời bảo đảm chất lượng hàng hóa, giá cả, đóng gói, giao hàng tận nơi… “Muốn có hàng rẻ, đẹp, các sạp phải tự liên kết với nhau, chủ động đặt hàng các nhà sản xuất theo yêu cầu với giá sỉ” - bà Mai, tiểu thương quầy ba lô, túi xách, cặp da chợ Tân Định nói.

Bà còn cho biết nhiều chủ sạp mở rộng quy mô kinh doanh bằng cách biến sạp chợ thành điểm giao dịch, rồi mở công ty riêng tại nhà chuyên sản xuất, cung ứng hàng độc quyền cho bạn hàng. Không ít chủ sạp rất trẻ đã thành công khi kết hợp với các đơn vị sản xuất, xây dựng thương hiệu riêng, tạo nên những dòng sản phẩm chất lượng, giá rẻ, tiêu thụ mạnh trên thị trường nội địa.

... Cái mới phủ định cái cũ, cái lạc hậu là tất yếu, do đó, cũng như sự xuất hiện và cạnh tranh khốc liệt của siêu thị và TTTM khiến các ngôi chợ truyền thống ngày càng phải cải tiến nếu không muốn bị xóa sổ, biến mất. Tuy nhiên, dẫu biết công việc chính của các nhà làm quy hoạch là... quy hoạch nhưng thực tế cho thấy không phải cái gì cũng quy hoạch được, nhất là những ngôi chợ. Rất nhiều ngôi chợ quy hoạch đã sớm yểu mệnh hoặc đang hấp hối.

Các TTTM hay siêu thị có cần thiết phải mọc lên trên… đầu các ngôi chợ hay không; việc duy lý dẹp bỏ các ngôi chợ cho thích hợp, cho khỏi lãng phí, cho đẹp đô thị... có phù hợp hay không là trách nhiệm của các nhà quy hoạch, quản lý – mà nếu làm không khéo, có khi lại là nguyên nhân phát sinh thêm các chợ cóc, chợ tạm nhếch nhác như đã thấy ở rất nhiều lề đường, hè phố hiện nay.

SONG PHẠM

Bài 1: “Cuộc chiến” không cân sức

Bài 2: Những ngôi chợ đã “qua đời”

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất