Cụ Đồ Chiểu và tấm lòng cô nữ sinh trung học

Cuối tháng 6-1982, chúng tôi trong đoàn đại biểu và khách mời về Bến Tre dự hội nghị khoa học về Nguyễn Đình Chiểu do Viện Khoa học Xã hội tại TP Hồ Chí Minh và tỉnh Bến Tre tổ chức nhân kỷ niệm lần thứ 160 ngày sinh nhà thơ (1822-1982).

Để chuẩn bị cho cuộc hội nghị khoa học xứng tầm quy mô về nhà thơ lớn Nguyễn Đình Chiểu, Viện Văn học đã nghĩ tới bức ảnh nhà thơ.

Thật ra trước đây ảnh nhà thơ đã có trên các bìa sách về Nguyễn Đình Chiểu và tác phẩm của người. Năm 1971, ở Sài Gòn chuẩn bị kỷ niệm lần thứ 149 ngày sinh nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu được bà Mai Huỳnh Hoa (cháu ngoại bà Sương Nguyệt Anh, tức chắt ngoại cụ Đồ Chiểu) cung cấp ảnh chụp ông Nguyễn Đình Chiêm, con trai thứ bảy của nhà thơ và tấm ảnh ông Nguyễn Đình Ninh, cháu nội (con của người con thứ ba) của cụ Đồ Chiểu mà người trong gia đình cho là có khuôn mặt giống cụ Đồ Chiểu.

Cô Châu Anh Phụng và bà Mai Huỳnh Hoa bên cạnh bức chân dung nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu.

Nhà giáo Võ Văn Dung nhờ một họa sĩ dựa vào hai tấm ảnh phác họa chân dung nhà thơ. Bức ảnh này đã đăng trong kỷ yếu lễ kỷ niệm Nguyễn Đình Chiểu năm 1971 tại Sài Gòn.

Trước cuộc hội nghị khoa học về nhà thơ, Viện Văn học đặc biệt là Viện trưởng Hoàng Trung Thông liên lạc nhờ cô Châu Anh Phụng và bà Mai Huỳnh Hoa xem lại bức ảnh nhà thơ nếu cần điều chỉnh. Bà Mai Huỳnh Hoa nhân đó cân nhắc coi lại kỹ thấy rằng khuôn mặt cụ Đồ quá gân guốc khắc khổ, nhất là nhà thơ trong ảnh không có râu là chưa thể hiện đúng diện mạo, phong thái của bậc đại Nho như ông của bà.

Sau đó bà và Châu Anh Phụng cùng với Tiểu ban Nguyễn Đình Chiểu tại TP Hồ Chí Minh, tiểu ban Thơ Đường gồm những thi sĩ, họa sĩ, nhà giáo, nhà nghiên cứu có uy tín quyết định chọn một họa sĩ để vẽ chân dung nhà thơ. Cuối cùng, người được chọn là họa sĩ Hoàng Hiệp, bút danh Thanh Xuân – có phòng tranh gần nhà thờ Huyện Sĩ, quận 1, TPHCM.

Họa sĩ Hoàng Hiệp nhận thức đây là nhiệm vụ quan trọng nên rời phòng tranh một tuần lễ, ra Thủ Đức tìm nơi thuận tiện để thực hiện tâm nguyện mà tập thể tin cậy giao phó.

Lần thứ nhất bức chân dung hoàn thành, nhưng ý kiến tập thể còn phân vân nét vẽ khăn xếp của nhà thơ, khăn đóng đội đầu các nếp xếp kiểu nào cho thích hợp với cụ. Ở Nam bộ, nếp xếp ở giữa khăn đóng phải là hình chữ nhân. Ở miền Trung thì các nếp xếp thẳng ngang.

Cuối cùng thống nhất ý kiến, tổ quán nhà thơ gốc miền Trung nên vẽ các nếp thẳng ngang là hợp lý và đúng cách nhất. Còn hàng chữ in “Nguyễn Đình Chiểu 1822-1888” ghi dưới chân dung với hai câu thơ hùng khí: “Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm - Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà”. Hai phía bên bức chân dung là hai câu đối của cô Châu Anh Phụng viết “Tế dân khóc bạn văn Đồ Chiểu – Chống giặc trừ gian bút hối trai”.

Thượng tuần tháng 7-1982, Viện trưởng Hoàng Trung Thông vào dự hội nghị về nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu tại Bến Tre ngỏ ý muốn có bức chân dung cụ Nguyễn Đình Chiểu ở Hà Nội. Với sự đồng ý của các tiểu ban, cô Châu Anh Phụng nhờ họa sĩ Thanh Xuân vẽ lại bức chân dung bằng chất liệu sơn dầu lớn hơn gấp bốn lần bức vẽ lần trước. Ngày 14-9-1982, Tiểu ban Nguyễn Đình Chiểu tại TP Hồ Chí Minh tổ chức buổi lễ trao tặng bức chân dung Nguyễn Đình Chiểu cho Viện Văn học.

Từ đó bức chân dung cụ Đồ Chiểu vẽ năm 1982 chính thức được công nhận có tính pháp lý của văn học về chân dung nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu.

Tháng 3-2005, gặp lại Châu Anh Phụng, cô cho biết có vài nhân vật kiều bào ở nước ngoài về tìm cô dò la về bức chân dung cụ Đồ Chiểu và những tác phẩm của cụ.

Một buổi sáng cô Phụng đưa tôi đến nhà bác sĩ Nhan Trường Sơn và vợ là Mã Thị Huỳnh Diệu, bạn học cũ. Chị Diệu, giáo viên dạy văn học Trường Bùi Thị Xuân đã nghỉ hưu, theo lời cô Phụng đi vào trong ôm ra chồng giấy bọc cẩn thận. Cô Phụng mở ra bức chân dung cụ Đồ Chiểu màu đen thuốc nước.

Cô Phụng nói, chính bức chân dung màu thuốc nước này quý lắm mà họ tìm mua cho được. Một hôm khác, cô Phụng đưa tôi đến nhà ông Võ Ái Dân, bạn cùng thời làm vườn thuốc để giúp dân những năm 70, 71 ven thành phố. Cô Phụng mở ra từng gói giấy rồi trải lên bàn.

Trước mắt tôi những tác phẩm toàn bằng giấy dó đã cũ ngả màu xỉn khói. Bìa chữ mực Tàu nhòe nhoẹt bóng đen, lật từng tờ bên trong phải hết sức cẩn thận, chỉ cần ngón tay động mạnh là có thể rách bươm. Nhiều cuốn là chữ Nôm tức là quốc âm. Có một cuốn duy nhất là chữ Pháp, giấy còn nguyên trắng in từ Paris.

Cô Phụng cho biết những cuốn sách này hầu hết khác với những sách lâu nay đã in ở Việt Nam như Lục Vân Tiên, Dương Từ Hà Mậu. Đó là các cuốn Lục Vân Tiên truyện diễn ca, Lục Vân Tiên truyện, Vân Tiên lục, Lục Vân Tiên ca diễn... Ngoài ra có những tập Đôi liễn tập thành, Gia lễ tập thành, Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc quốc âm, Văn tế chồng của con gái cụ Đồ, Cáo thị văn nhơn thi sĩ quốc âm, Lục Vân Tiên quốc âm, quốc ngữ đối chiếu, Khuyên em Nguyễn Đình Tư quốc âm v.v...

Tôi như ngợp khi nhìn những bìa sách, trang sách lướt qua dưới mắt kính. Vợ chồng anh Dân thỉnh thoảng nhìn cô Phụng rồi nhìn những cuốn sách tỏ ra ái ngại cho bạn. Tôi nhìn sâu vào mắt cô Phụng để hiểu bao nhiêu năm cô cất công tìm tòi, gìn giữ để có được chừng ấy những tác phẩm của người xưa.

Như cô đã nói, từ nhỏ cô thờ kính cụ Đồ Chiểu, đêm đêm thấy cha dưới đèn đọc Lục Vân Tiên vừa lau nước mắt làm cô cũng khóc theo. Lớn rồi, cha khuất, tự cô đi tìm sách của cụ Đồ Chiểu để làm của báu. Lật từng tờ giấy nhòe mực ghi nhận sách của người giao cho, lời của người giao cho sao mà tin cậy như giao quyền thừa kế di sản thật cảm động.

Đã 60 tuổi vẫn sống độc thân, 50 năm suốt một quãng đời chỉ biết tìm sách và thuộc thơ cụ Đồ Chiểu để rồi làm thơ Đường có khi ứng tác, có khi vịnh cảnh và viết câu đối từ tấm lòng trân trọng, yêu thương. Có lúc cô ngồi đó nói cười mà hồn thì như vọng ở người xưa sâu thẳm từ tấm lòng cụ Đồ Chiểu. 

TRÚC CHI

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Tối nay 13-6, truyền hình trực tiếp: Việt Nam - Khát vọng bình yên

Tối nay 13-6, truyền hình trực tiếp: Việt Nam - Khát vọng bình yên

Tối nay 13-6, Đài Truyền hình Việt Nam thực hiện chương trình truyền hình trực tiếp "Việt Nam - Khát vọng bình yên" trên kênh VTV1. Chương trình là sự lan tỏa của phong trào ủng hộ Quỹ vaccine phòng chống Covid-19 và lời cảm ơn đến những lực lượng đang ở tuyến đầu chống dịch.

Phim

Âm nhạc

Những giai điệu giãi bày

Giã từ tuổi học trò ở mái trường Phổ thông Năng khiếu, Võ Việt Phương (18 tuổi) mang theo hành trang hơn 30 ca khúc do mình sáng tác. Có những bài, Phương làm nhạc chỉn chu, có bài đã ra MV, và có những giai điệu Phương giữ cho riêng mình.

Sân khấu

Sách và cuộc sống

Lắng nghe thiên nhiên từ “Khúc hát của cây”

Sau Mùa xuân vắng lặng, Đời sống bí ẩn của cây, Niên lịch miền gió cát, Người trồng rừng…, mới đây Phương Nam Book vừa liên kết với NXB Thế giới ra mắt tác phẩm tiếp theo nằm trong tủ sách về đề tài môi trường. Đó là Khúc hát của cây của tác giả David George Haskell, do NY dịch.

Sáng tác

Vườn quê

Ồn ào
Vượt ra ngoài
Ồn ào
Bình yên
Vượt ra ngoài
Bình yên

Mỹ thuật

Triển lãm tranh của danh họa Mai Trung Thứ tại Pháp

Theo thông tin từ website và fanpage Bảo tàng Cernuschi, từ ngày 16-6 đến ngày 24-10, bảo tàng này hợp tác cùng Bảo tàng Ursuline (Mâcon, Pháp) tổ chức triển lãm tranh của danh họa Mai Trung Thứ. Triển lãm diễn ra tại Bảo tàng Ursuline, có sự tham gia và hỗ trợ của bà Mai Lan Phương, con gái của danh họa Mai Trung Thứ.