Thợ cơ khí... may áo dài
“Tôi không ngờ mình vững nghề may nhờ nghề cơ khí”, nghệ nhân Năm Tuyền (tên thật Phạm Văn Tuyền) mở đầu câu chuyện bằng sự say mê, hồi tưởng lại quá khứ. Khi đó, quê ông (tỉnh Hưng Yên) có hợp tác xã may mặc, nhưng vì sinh ra trong một gia đình nghèo, ông chỉ có cơ hội đứng bên ngoài xem, mê mẩn ngắm nhìn từng đường kim mũi chỉ từ xa. “Tôi yêu nghề may lắm. Khi mới học lớp 9, tôi đã tự biết cắt và khâu tay quần áo”, ông kể. Học xong cấp 3, ông đi học trung cấp kỹ thuật, chuyên về cơ khí gò hàn.
Học về cơ khí, nhưng chàng trai trẻ Phạm Văn Tuyền... không làm cơ khí ngày nào. Một người em họ học về thời trang khi ấy, cho ông xem một cuốn sách chuyên ngành khiến ông đắm đuối và quyết theo nghề. Thời gian ông đến với áo dài ngũ thân chưa nhiều, mới chỉ từ năm 2019, qua một cơ duyên tình cờ. Nghệ nhân Năm Tuyền nói vui: “Tôi làm gì cũng chậm”. Thế nhưng, sự chậm rãi đó đã được ươm mầm từ tình yêu mãnh liệt với thời trang, thai nghén qua nhiều năm trước khi “chất men say” dẫn ông bắt đầu hành trình với áo dài ngũ thân. Có thể ví cuộc gặp gỡ giữa Năm Tuyền và áo dài ngũ thân như hành trình “tìm về bản ngã”.
Theo ông, ngành cơ khí và thời trang tưởng không liên quan nhưng lại có sợi dây kết nối mật thiết. Nghề cơ khí có môn cơ kỹ thuật đòi hỏi những tính toán tỉ mỉ về cơ lực, người học nghề phải nghiên cứu cả về hình học không gian. Áp dụng những nguyên lý này vào thiết kế áo ngũ thân, giúp ông tạo được phom dáng chuẩn cho từng sản phẩm. “Mỗi tà áo của tôi vừa có độ rủ, độ bay và tính đàn hồi. Tất cả đều dựa trên tính toán cơ kỹ thuật và triển khai hình không gian”, ông chia sẻ.
Những nguyên lý của nghề cơ khí còn giúp ích cho ông Năm Tuyền ở giai đoạn bắt đầu sự nghiệp trong lĩnh vực thời trang cưới với thương hiệu A Soẻn Bridal vào cuối những năm 1990, trước khi phát triển thêm áo dài ngũ thân và “số hóa” nghề may áo dài (may áo dài ngũ thân theo size số). Hiểu được nguyên lý co - giãn của từng loại vải, sự khác biệt của từng bộ phận trên tà áo, người thợ mới tính toán được lực để điều chỉnh máy may sao cho hợp lý từng đường kim, mũi chỉ. Đặc biệt, khi “số hóa” may áo dài, những kiến thức đã học giúp ông có sự tinh chỉnh, tạo ra những sản phẩm phù hợp với đặc trưng, phong cách, nhân dáng của khách hàng mỗi vùng miền.
Cũng vì hiểu sâu về yếu tố kỹ thuật, hình khối nên nghệ nhân Năm Tuyền nổi tiếng khó tính, từ chọn chất liệu vải, màu sắc cho đến khi may thành phẩm, đều đòi hỏi yêu cầu cao nhất. Ông đặt vải riêng từ các nhà dệt, tính toán độ dày, độ rủ, độ bóng cho từng đối tượng. Theo ông, vải dành cho nam giới thường dày hơn, dù nặng nhưng bước đi vẫn phải có độ bay cùng chuyển động cơ thể. Mỗi đường may, mỗi tà áo đều được kiểm soát chặt chẽ để khi bước đi, áo không dính cứng vào người, cũng không tung rời rạc, mà “cuốn theo gió” một cách tự nhiên.
Thổi hồn vào áo
Trong hành trình nghiên cứu, thực hành, nghệ nhân Năm Tuyền nhiều lần đặt câu hỏi: Tại sao áo ngũ thân ra đời từ thế kỷ 18 nhưng có thể bền vững đến tận hôm nay, dù từng trải qua thời Pháp thuộc, hay những làn sóng thời trang Âu hóa, dáng áo ấy vẫn đứng vững, vẫn phù hợp với vóc dáng và tâm thức Việt?
Và ông tìm ra được câu trả lời gói gọn trong 3 chữ “tỷ lệ vàng”. Ông lý giải, trải qua hàng trăm năm với nhiều thay đổi, cách tân, các bậc tiền nhân đã không ngừng mặc, chỉnh sửa, truyền đời mỗi thế hệ một chút. “Chúng ta chỉ cần khai mở di sản cha ông để lại đã đủ, chưa cần sáng tạo thêm gì đã đẹp. Tôi luôn cho rằng, nếu chưa hiểu hết được giá trị và vẻ đẹp của áo dài ngũ thân đã vội vàng chỉnh sửa, e chưa chắc đúng. Vậy nên, tôi không cần cải tiến phom dáng nữa, chỉ sáng tạo hoa văn, chất liệu để đưa áo vào đời sống hiện đại”, ông tâm niệm.
May áo cũng như nấu cơm, gạo mỗi loại cần lượng nước khác nhau, mỗi người khách sẽ phù hợp với loại vải, màu sắc và kỹ thuật riêng biệt. Chỉ khi có nền tảng thủ công rồi mới đưa vào công nghiệp hóa một cách chính xác được
Nghệ nhân Năm Tuyền
Hai bộ sưu tập Những cánh hoa và Hương sắc thời gian là minh chứng rõ nét nhất. Nghệ nhân Năm Tuyền đưa vào áo ngũ thân vẻ đẹp của nghệ thuật tạo hình phương Tây cổ điển, tạo nên những chiếc áo vừa thanh thoát, vừa sang trọng, phù hợp với những dịp khác nhau, kể cả dạ tiệc. Sự cách điệu này là minh chứng, chỉ cần tìm tòi, kế thừa và phát huy khéo léo, áo dài nói riêng và những giá trị tương tự từ trang phục truyền thống sẽ trở thành một di sản sống, luôn vận động và tỏa sáng trong dòng chảy văn hóa đương đại.
Càng đào sâu nghiên cứu, nghệ nhân Năm Tuyền càng nhận ra tầng tầng lớp lớp những giá trị văn hóa ẩn sau từng tà áo dài ngũ thân. Với ông, điều hấp dẫn ở áo ngũ thân không chỉ nằm ở kỹ thuật may đo, mà còn ở triết lý văn hóa khiêm nhường. Ngày xưa, phụ nữ mặc nhiều lớp áo, phối màu tinh tế bên ngoài giản dị, bên trong lộng lẫy, như muốn giấu cái đẹp cho riêng mình, đó là vẻ đẹp của sự ý nhị. Đây chính là đức tính khiêm nhường, một nét tinh tế của người Việt, sang trọng mà không phô trương. “Một tấm áo với các cụ ngày xưa công phu như vậy. Ngoài vai trò là phục trang, áo còn mang hàm ý giáo dục con người”, nghệ nhân Năm Tuyền nói thêm. Đặc biệt hơn, di sản này còn có sự linh hoạt hiếm có. Bởi so với Kimono (Nhật Bản) hay Hanbok (Hàn Quốc) chỉ mặc trong dịp lễ, áo dài ngũ thân có hồn ngay cả khi mặc đi làm, đi học thường ngày, hay trang trọng bước vào lễ hội, cưới hỏi.
Nói về áo dài, ông sẽ miên man không dứt bởi ông yêu và đau đáu với tà áo xưa. Trong vai trò Chi hội trưởng Chi hội Di sản văn hóa áo dài (thuộc Hội Di sản TPHCM), ông nhiều lần đề xuất, bên cạnh Lễ hội Áo dài thường niên, thành phố nên tổ chức lễ hội di sản văn hóa, trong đó áo dài mang ý nghĩa liên kết bằng con đường chuyên nghiệp. Hành trình nghệ nhân Năm Tuyền đang đi không chỉ là thời trang, mà còn là cách một người miệt mài nối dài hương sắc của thời gian qua hồn áo trăm năm.
