Lãnh tụ Fidel Castro Ruz sinh ngày 13-8-1926 tại Birán, thuộc tỉnh Oriente, miền Đông Cuba, trong một gia đình có điều kiện kinh tế khá giả. Ông theo học tại các trường Công giáo trước khi vào Đại học La Habana, nơi ông học luật và tốt nghiệp vào năm 1950.
Những năm tháng học đại học đưa Fidel Castro đến gần hơn với hoạt động chính trị. Cuba khi đó trải qua nhiều biến động, trong bối cảnh Mỹ có ảnh hưởng sâu rộng đối với đời sống kinh tế và chính trị của quốc đảo này. Sau khi tốt nghiệp, Fidel hành nghề luật sư, đồng thời tham gia đảng Chính thống, lực lượng theo đường lối dân tộc chủ nghĩa, chống tham nhũng và phản đối sự chi phối từ bên ngoài.
Năm 1952, khi đang chuẩn bị tham gia tranh cử Quốc hội, Fidel chứng kiến tướng Fulgencio Batista tiến hành đảo chính, đình chỉ tiến trình bầu cử và thiết lập chế độ độc tài. Từ đó, Fidel chuyển từ hoạt động chính trị hợp pháp sang tổ chức đấu tranh vũ trang.
Ngày 26-7-1953, Fidel Castro cùng các đồng chí tiến hành cuộc tấn công vào doanh trại Moncada ở Santiago de Cuba. Cuộc tấn công thất bại, nhiều chiến sĩ thiệt mạng, Fidel bị bắt và sau đó bị kết án 15 năm tù.
Tại phiên tòa, Fidel tự bào chữa bằng bài diễn văn sau này được biết đến với tên La Historia me absolverá (Lịch sử sẽ minh oan cho tôi). Không chỉ biện hộ cho chính mình, ông còn trình bày những quan điểm về sự thay đổi cần thiết đối với Cuba.
Được ân xá năm 1955, Fidel sang Mexico tổ chức lực lượng cách mạng. Tại đây, ông gặp Ernesto “Che” Guevara và cùng chuẩn bị kế hoạch trở về Cuba. Lực lượng này lấy tên “Phong trào 26-7”, gắn với cuộc tấn công doanh trại Moncada.
Ngày 2-12-1956, Fidel Castro cùng khoảng 80 chiến sĩ trở về Cuba trên con tàu Granma. Cuộc đổ bộ nhanh chóng bị quân đội Batista đánh tan, chỉ một nhóm nhỏ sống sót và rút vào vùng núi Sierra Maestra, trong số đó có Fidel Castro, Raúl Castro, Ernesto “Che” Guevara và Camilo Cienfuegos.
Từ Sierra Maestra (Đông Nam Cuba), lực lượng cách mạng từng bước xây dựng căn cứ, mở rộng lực lượng và tiến hành chiến tranh du kích. Sau khoảng hai năm, phong trào ngày càng nhận được sự ủng hộ, trong khi quân đội Batista lâm vào thế khó khăn.
Đến cuối năm 1958, cán cân lực lượng thay đổi rõ rệt. Ngày 1-1-1959, Batista rời Cuba, đánh dấu thắng lợi của cách mạng. Fidel Castro trở thành nhân vật trung tâm của chính quyền mới và giữ chức Thủ tướng Cuba từ tháng 2-1959.
Từ đây, cuộc đời Fidel Castro bước sang một giai đoạn mới. Từ người lãnh đạo phong trào cách mạng, ông trở thành người đứng đầu chính phủ Cuba, đưa đất nước đi theo con đường xã hội chủ nghĩa.
Chính quyền mới tiến hành nhiều thay đổi sâu rộng về chính trị và kinh tế, trong đó có quốc hữu hóa doanh nghiệp, cải cách ruộng đất và từng bước đưa Cuba đi theo con đường xã hội chủ nghĩa.
Quan hệ Cuba - Mỹ nhanh chóng xấu đi. Washington phản đối các chính sách của chính quyền Fidel Castro, trong khi La Habana tăng cường quan hệ với Liên Xô. Tháng 1-1961, Mỹ cắt đứt quan hệ ngoại giao với Cuba, mở rộng các biện pháp cấm vận kinh tế.
Trong nhiều thập niên sau đó, Fidel Castro giữ vai trò trung tâm trong đời sống chính trị Cuba. Năm 1976, ông trở thành Chủ tịch Hội đồng Nhà nước, Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, đồng thời tiếp tục giữ vị trí lãnh đạo cao nhất của Đảng Cộng sản Cuba.
Dưới thời Fidel, Cuba xây dựng hệ thống giáo dục và y tế công cộng mang tính phổ cập. Chiến dịch xóa mù chữ năm 1961 trở thành một dấu mốc nổi bật trong lịch sử giáo dục Cuba và sau này được UNESCO ghi nhận. WHO ghi nhận hệ thống y tế công cộng Cuba đạt nhiều kết quả đáng chú ý so với nguồn lực kinh tế của nước này.
Năm 1991, khi Liên Xô tan rã, khoảng thời gian này là thử thách lớn nhất với Cuba. Chính quyền Cuba tiến hành một số điều chỉnh kinh tế, mở rộng hoạt động ngoài khu vực nhà nước và thúc đẩy du lịch để thu ngoại tệ, nhưng vẫn duy trì những trụ cột cơ bản của mô hình chính trị - xã hội được xây dựng từ sau năm 1959.
Đến năm 2006, do vấn đề sức khỏe, Chủ tịch Fidel Castro tạm thời chuyển giao quyền lãnh đạo cho em trai là Raúl Castro. Hai năm sau, ông tuyên bố không tiếp tục giữ chức Chủ tịch Hội đồng Nhà nước và Tổng Tư lệnh các lực lượng vũ trang Cuba.
Sau khi rời vị trí lãnh đạo nhà nước, Fidel Castro vẫn tiếp tục viết, phát biểu và theo dõi những diễn biến chính trị trong nước cũng như quốc tế.
Ngày 25-11-2016, Lãnh tụ Fidel Castro qua đời tại Havana, hưởng thọ 90 tuổi.
Lãnh tụ Fidel Castro trở thành một trong những nhân vật Mỹ Latinh có ảnh hưởng quốc tế lớn nhất trong thế kỷ XX. Cuộc đời ông không chỉ gắn liền với lịch sử của Cuba, mà còn là một phần của lịch sử thế giới, của phong trào giải phóng dân tộc và những biến động lớn của thế giới hiện đại.
Fidel Castro đã đưa Cuba trở thành một tiếng nói có ảnh hưởng vượt khỏi biên giới đất nước. Trong thời kỳ chiến tranh lạnh, Cuba ủng hộ nhiều phong trào giải phóng dân tộc tại châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh. Lãnh tụ Fidel Castro duy trì quan hệ với nhiều lãnh đạo các nước đang phát triển và giữ vai trò quan trọng trong phong trào Không liên kết.
Ảnh hưởng của Cuba dưới thời Lãnh tụ Fidel Castro thể hiện rõ tại châu Phi. Cuba đã đưa hàng ngàn quân nhân và chuyên gia tới Angola, hỗ trợ chính phủ nước này trong cuộc xung đột với các lực lượng đối lập; hoặc góp phần giải quyết xung động, thúc đẩy tiến trình đi đến độc lập của Namibia, dẫn đến những thay đổi chính trị tại Nam Phi.
Mối quan hệ giữa Fidel Castro và Tổng thống Nam Phi Nelson Mandela là một biểu tượng nổi bật cho vai trò của Cuba tại châu Phi. Ông Mandela nhiều lần bày tỏ sự cảm kích trước sự hỗ trợ của Cuba đối với cuộc đấu tranh chống chế độ apartheid. Trong chuyến thăm Cuba năm 1991, ông gọi Fidel Castro là một người bạn của cuộc đấu tranh giải phóng Nam Phi.
Vai trò quốc tế của Cuba không chỉ thể hiện qua quân sự hay chính trị, y tế và giáo dục cũng trở thành những lĩnh vực hợp tác quan trọng. Cuba cử bác sĩ tới nhiều quốc gia hỗ trợ chăm sóc sức khỏe, đồng thời tiếp nhận và đào tạo sinh viên nước ngoài, đặc biệt từ các nước đang phát triển. Những hoạt động này góp phần tạo nên “quyền lực mềm” cho Cuba. Đối với nhiều nước đang phát triển, nhất là trong thời kỳ phong trào giải phóng dân tộc lên cao, Fidel Castro trở thành biểu tượng của sự kiên định với đường lối độc lập, tự chủ.
Nhân kỷ niệm lần thứ 100 ngày sinh Lãnh tụ Cuba Fidel Castro (13-8-1926- 13-8-2026), Trung tâm Fidel Castro Ruz tổ chức Hội thảo quốc tế lần thứ nhất "Fidel: Di sản và Tương lai" từ ngày 10 đến 13-8, tại Trung tâm hội nghị La Habana, Cuba.
