Gần nửa buổi hỏi thăm chúng tôi mới tìm được căn nhà nhỏ nằm sâu trong một con hẻm thuộc phường 12 quận Gò Vấp, TPHCM. Trước cổng nhà có treo tấm biển “Bán rượu tự nấu”. Một cô bé tật nguyền ra mở cửa, nghe hỏi đúng tên cha, cô bé lui cui chạy vào ngọng nghịu gì đó. Từ phía sau bếp, một người đàn ông tóc bạc, dáng người chắc đậm, tay còn dính đầy cám heo mời chúng tôi vào nhà. Anh chính là Đậu Đức Nam, người đã tổ chức những cuộc vượt ngục ngoạn mục tại nhà tù Phú Quốc.
Anh Nam sinh năm 1942, tại thôn Hòa Bình, xã Phù Việt huyện Thạch Hà tỉnh Hà Tĩnh. Năm 1962, anh lên đường nhập ngũ và được sung vào Sư đoàn 341 đóng quân tại Vĩnh Linh. Sau khi được cử đi học một khóa về thông tin, anh được phiên chế làm đài trưởng trinh sát đặc công thuộc Sư đoàn 325.
Anh Nam cùng con gái (28 tuổi) đang nấu rượu -sinh kế chính của gia đình.
Ngày 3-6-1967, khi tổ của anh đang tác nghiệp để chuẩn bị cho cuộc tổng tiến công Mậu Thân năm 1968 tại Tây Nguyên thì bị địch phát hiện. Cuộc chiến đấu không cân sức diễn ra ác liệt gần trọn một ngày. Trung đội bảo vệ cho tổ đài đã chiến đấu đến viên đạn cuối cùng và hy sinh hết. Tổ đài 4 người chỉ còn anh và một báo vụ viên. Người báo vụ viên Trần Xuân Vu trúng đạn mất hẳn khuôn mặt. Anh bị sức ép, ngất đi và bị địch bắt sống.
Khi đồng đội quay lại tìm thì thấy trên cánh tay xác Vu có đeo chiếc đồng hồ của Nam nên xác định là Nam rồi báo tử, còn Vu thì bị coi là mất tích. Sau này, mộ của Vu được truy tập về Nghĩa trang liệt sĩ Trường Sơn nhưng bia lại ghi tên là Đậu Đức Nam. Chuyện xảy đến nay vẫn đau đáu trong lòng anh nhưng vì nghèo quá nên anh chưa thực hiện được việc trả lại tên cho Vu.
Nam bị địch bắt đem về nhốt tại Buôn Ma Thuột. Anh khai là nấu bếp nên chúng không đánh đập nhiều. Sau đó chúng chuyển anh qua Pleiku. Khoảng ba tháng sau, anh bị đưa ra nhà tù đảo Phú Quốc. Cuộc sống khắc nghiệt của chế độ nhà tù Mỹ - ngụy không đè bẹp được ý chí chiến đấu của các chiến sĩ. Tổ chức Đảng được nhen nhóm và bí mật hoạt động ngay trong tù. Người đầu tiên khởi xướng việc đấu tranh cho tù binh đào giếng lấy nước tại khu 1 chính là anh. Phần tử nguy hiểm bị trấn áp ngay lập tức. Chúng chuyển anh qua khu B2 để kiểm soát chặt chẽ hơn.
Tại đây, ý chí vượt ngục nung nấu ngày đêm trong anh nhưng địch luôn để mắt tới anh nên không thể trực tiếp đào hầm được. Anh bí mật cung cấp dụng cụ cho 2 đồng chí Bùi Văn Cát, Nguyễn Văn Cổn hàng đêm moi từng chút đất. Cuối năm 1968, đường hầm tại khu B2, dài 80m đã thông ra ngoài. 26 cán bộ chiến sĩ thoát ra theo hầm này, trong đó có một sư trưởng. Việc bại lộ, địch đàn áp dữ dội. Chúng dùng mọi cực hình tra tấn anh. Các bạn tù đã tổ chức một cuộc đấu tranh tuyệt thực 10 ngày buộc chúng phải nhân nhượng.
Anh bị đưa về khu A4. Năm 1971, tình hình có vẻ dịu hơn, các tù binh lại tiếp tục tìm cách đào hầm vượt ngục. Cùng thực hiện với anh lần này có thêm các bạn tù Nguyễn Đức Hòe (hiện đang ở Cần Thơ), Nguyễn Văn Xuân quê Bắc Giang, Nguyễn Đăng Lâm quê Hải Phòng... Họ bí mật đào hầm ngay dưới chỗ nằm của Nam. Việc sắp thành thì Nam bị đem nhốt tại khu 8 biệt giam. Chúng tra tấn anh bởi đã dám lớn tiếng tố cáo tội ác của bọn cai ngục, đặc biệt là tên Nhu khu trưởng.
Đêm 23 rạng sáng 24-12-1971, đường hầm tại khu A4, dài 76m xuyên qua hàng rào đã thông tới ngoài. 42 cán bộ chiến sĩ thoát ra nhưng chưa kịp về tới nơi an toàn đã bị địch truy quét. Một số hy sinh khi ra tới miệng hầm, một số bị bắt lại đưa về nhốt chung với anh tại khu 8 biệt giam. Số thoát được trở về tiếp tục cầm súng chiến đấu cho tới ngày toàn thắng. Anh bị kẹt lại đến năm 1973 mới được trao trả theo Hiệp định Paris.
Về quê sau khi đã báo tử, tưởng được hưởng niềm vui đoàn tụ cùng gia đình, làng xóm, ai dè anh chẳng dám nhìn mặt ai khi xung quanh cứ ồn lên rằng anh là tên phản bội, hèn nhát, đầu hàng giặc, không xứng đáng với truyền thống Làng Đỏ anh hùng. Chẳng có một chế độ ưu đãi nào dành cho anh, không có một cơ quan nào nhận anh vào làm việc. Đau khổ mà không nói được, anh bỏ quê ra tận Bắc Giang sống rồi cưới vợ tại đó.
Nhiều năm sau khi đã bình tĩnh trở lại, anh nghĩ mình sống sót trở về vẫn còn may mắn và dần dần tự tin hơn. Rồi được sự động viên, giúp đỡ của đồng đội cũ trong tù, của địa phương và Ban chỉ huy Quân khu 4, mọi việc được sáng tỏ. Đến năm 2003, anh được xét hưởng chế độ thương binh.
Tôi hỏi: “Từ đó đến nay đã có lần nào anh ra thăm Phú Quốc chưa?”
- Giọng anh buồn hẳn đi: “Ra rồi, mới đấy thôi, nhưng buồn lắm. Có một khu tưởng niệm nhưng họ làm ẩu quá, sai sót rất nhiều. Tôi là người trực tiếp đào hầm nhưng lại không có tên trên bia tưởng niệm tại khu A4. Nhà biệt giam, hàng rào, chuồng cọp đều dựng sai hết. Khốc liệt như thế, kỳ công như thế vậy mà khi xem lại khu tưởng niệm chẳng cảm thấy xúc động là bao. Với số tiền bỏ ra trên 10 tỷ lẽ ra phải thấu đáo hơn, chính xác hơn mới phải”.
– Trong số những đồng đội vượt ngục ngày đó anh có biết được bây giờ họ sống ra sao không?
– Hy sinh gần hết, số còn lại ai cũng nghèo, hiện có anh Phùng Xuân Quyền, Công an An Giang đỡ hơn một chút.
Rồi anh bảo: Ngày trước chịu đòn giờ mới thấm. Mỗi khi trái gió trở trời là cứ muốn phát điên. Con gái tôi 28 tuổi mà trông như đứa bé 12 cũng vì tôi bị nhiễm chất độc da cam. Hai vợ chồng nấu rượu để nuôi heo chỉ đủ đạm bạc qua ngày. Nhưng mong ước lớn nhất của tôi là có đủ tiền để lên Nghĩa trang Trường Sơn trả lại tên lại cho Vu. Bao nhiêu năm rồi xác riêng, tên riêng tội lắm. Sau đó, tôi sẽ xin trùng tu lại khu tưởng niệm nhà tù Phú Quốc cho chính xác, công bằng. Một số mộ liệt sĩ ngoài đó tôi nhớ tên, họ, quê quán nhưng trên bia mộ thì người có tên nhưng lại thiếu quê. Thấy mà xót xa... Với lịch sử chúng ta quá hời hợt là một tội lớn với cha anh...
Chia tay anh, lòng tôi day dứt mãi. Phố xá tràn ngập ánh sáng, người và xe cộ ngược xuôi. Phú Quốc ở xa không nhìn thấy được. Những ngôi mộ liệt sĩ sai tên, không địa chỉ lặng im. Có muộn không nếu như chúng ta không ngay từ bây giờ làm một điều gì đó thiết thực cho họ?.
Nguyễn Công Quy
