Tuồng Chợ Cạn “một đi không trở lại”?

Chợ Cạn vốn là một địa danh nổi tiếng từ thời nhà Nguyễn, nay thuộc xã Triệu Sơn, huyện Triệu Phong (Quảng Trị). Chợ Cạn thành danh, thậm chí được nhắc đến nơi chốn cung đình lầu son gác tía bởi nó gắn liền với cái tên “Tuồng Chợ Cạn”- một gánh tuồng thôn dã, đại diện hiếm hoi của môn nghệ thuật sân khấu tuồng cổ điển của một vùng đất. Tiếc thay, Tuồng Chợ Cạn cứ như kẻ tài hoa vang bóng một thời…

  • Thăng trầm Tuồng Chợ Cạn

Nghệ sĩ Xuân Lư - người cuối cùng của gánh tuồng Chợ Cạn.

Nhờ cuốn băng ghi hình sơ khảo buổi diễn 2 vở tuồng Phạm Công - Cúc Hoa và Nghêu Sò Ốc Hến của một đồng nghiệp quay cách đây 6 năm, tôi ø đã may mắn được xem Tuồng Chợ Cạn. Nghệ sĩ Xuân Lư làm đạo diễn, nói đúng ra thì “Xuân Lư dựng 2 vở tuồng trong 2 năm (1998, 1999) với số tiền 10 triệu (đồng)”..., “Lần sơ khảo báo cáo có quay phim chụp ảnh, rồi... mang đi”.
- Mang đi đâu?
- Chịu!
- Diễn được mấy lần?
- Một.
- Vậy còn dự án? Chả nhẽ dự án khôi phục Tuồng Chợ Cạn do Sở VH-TT Quảng Trị làm chủ đầu tư với tổng kinh phí 450 triệu đồng, thời gian thực hiện 5 năm (1998-2003) mà chỉ được bấy nhiêu? Rồi cái gì đã diễn ra sau vòng sơ khảo? Tôi hỏi dồn nghệ sĩ Xuân Lư.
- Bỏ.

Ông trả lời cụt ngủn, y như lối nói của người “nhắc vở” đứng sau cánh gà nhắc cho người diễn tuồng trên sân khấu. Dự án khôi phục Tuồng Chợ Cạn có tên nghệ sĩ Xuân Lư và nghệ sĩ Lê Quang Nghệ. Chuyện trước đây tham gia “thành viên dự án” càng làm ông khó chịu, nhất là ở vào tình cảnh hiện nay đã ngoài 70 tuổi, đau ốm luôn và đi lại khó khăn, ông không muốn ai nhắc lại chuyện 2 năm hò hét dựng tuồng đã thuộc về dĩ vãng.

Nghệ sĩ Xuân Lư thuộc lớp “đồng ấu” của Tuồng Chợ Cạn. 15 tuổi, ông đã đi theo gánh tuồng, giữ chân chạy cờ, tiếp rượu. Cùng thời với ông có nghệ sĩ Lê Quang Nghệ nhưng nay đã làm người thiên cổ. Còn Nghệ sĩ nhân dân Ngô Thị Liễu, nguyên Giám đốc Nhà hát tuồng Trung ương cũng xuất thân từ những vai “cô đào” trong cái nôi Tuồng Chợ Cạn.

Trong kho tàng dân ca Bình-Trị-Thiên, Tuồng Chợ Cạn có từ thời Nguyễn Hoàng (thế kỷ XVII). Người lập ra gánh tuồng Chợ Cạn đầu tiên là ông Thất Luận, người làng thợ kèn Hiền Lương (Huế), làm lính võ ca (ca vũ cung đình) dưới triều Khải Định.

Gánh tuồng thường khoảng 15 người, gồm: đào, kép, chạy cờ, tiếp rượu, bán vé, nhắc vở, ráp nhạc. Vé xem tuồng có 2 loại: vé tam liên (3 tiền) và vé ngũ liên (5 tiền), mỗi đêm bán một màu vé cho khỏi lẫn. Chân “chạy cờ” hồi xưa của Xuân Lư đã làm ông trẻ lại. Bao giờ cũng vậy, hễ nhắc đến “chạy cờ” là ông lại nhắc nhỏm, co duỗi cái chân đau bên phải, như thể ông sắp chạy đến vạch vôi nào đó của sân tuồng.

Ký ức Xuân Lư lổn nhổn những hình ảnh sân khấu tuồng vòng cung ba mặt như rạp xiếc, huyên náo tiếng nhị, trống, kèn, thanh la; rồi tiếng “kép” chói tai, tiếng “đào” nỉ non, ai oán, lơi lả... xúng xính đào-kép quần lụa áo the trong các điệu hát tướng tá, hát tẩu mã, thương ai, nam xuân và những bước chân chạy cờ rậm rịch. Theo nghệ sĩ Xuân Lư thì các làn điệu: nam xuân, nam ai, nam bằng trong ca Huế đều là những biến tấu của điệu nam xuân sân khấu tuồng.

Dân chúng xem tuồng mỗi đêm ba bốn trăm người, quây kín ba mặt sân khấu. Tuồng Chợ Cạn nổi tiếng ngót 2 thế kỷ. Gánh tuồng chuyển vào tận chốn cung đình phục vụ các ngày lễ tế trong cung đình nhà Nguyễn, nhất là tế Đàn Nam Giao và trình diễn cho vua ngự lãm. Mãi đến năm 1947, Pháp đánh vào Chợ Cạn thì Tuồng Chợ Cạn đứt gánh.

Nghệ sĩ Xuân Lư có 9 năm làm trưởng đoàn ca kịch Bình-Trị-Thiên, từng đoạt huy chương vàng Liên hoan đàn và hát dân ca miền Trung, nhưng hình như kỷ vật được ông “gói ghém” cẩn thận trong lòng lại là chân “chạy cờ” gánh tuồng Chợ Cạn! Vì chuyện đó và cũng vì dự án vực lại Tuồng Chợ Cạn gần nửa tỷ bạc lâm vào cảnh “đánh trống bỏ dùi” mà Xuân Lư than mình là “người cuối cùng của gánh tuồng Chợ Cạn mà vô duyên!”.

  • Một phận tuồng

Nghệ sĩ Xuân Lư - HCV trong vai chèo cạn tại Liên hoan đàn và hát dân ca miền Trung 1994.

Lần về Chợ Cạn mới đây, tôi đã gặp một khán giả của gánh tuồng xưa. Tôi hỏi bà cụ Hòa 74 tuổi, người Như Lệ (Hải Lệ) có biết bác Lư không, cụ nói như reo: “Biết. Răng lại không biết?! Cu... Lư chạy cờ. Chú bỏ quá, hồi nớ còn con nít. Cái thằng hấp tấp, toàn chạy hụt hoặc chạy quá, làm rớt cờ xuống đất.

Bọn tui cười cho! Tui có cất một cái vé coi tuồng 3 tiền màu đỏ, nhưng sác (lẫn) đi mô tìm không ra. Tiếc thiệt!” Bà cụ tiếc cái vé 3 tiền hẹn bạn xem tuồng đúng vào ngày Pháp đổ về Chợ Cạn. Nghệ sĩ Xuân Lư không biết cụ Hòa, nhưng có lẽ, như thế cũng đủ, đủ cho một đời làm nghệ thuật. Biết bao nhiêu biến cố thăng trầm đã qua mà cái chân “chạy cờ” vẫn còn người nhớ thì đâu phải vô duyên!

Cứ mỗi lần tiếp chuyện với Xuân Lư, vô tình hay cố ý, ông thường lái câu chuyện về cái “áo sắm tuồng” của Thất Luận. Dù bị Pháp tra khảo, người chủ gánh tuồng Chợ Cạn vẫn một mực không giao nộp áo sắm tuồng. Liên hệ chuyện đó và nói ra chuyện khôi phục Tuồng Chợ Cạn, Xuân Lư cứ như kẻ lỡ làng. Gương mặt đau yếu của ông lợt lạt, xám ngoét.

May thay, lão nghệ sĩ đổi đề. Máu tuồng đâu đó bỗng bốc lên chỗ vùng họng, nơi âm vực tuồng lấy hơi ở đó, giọng Xuân Lư đột ngột vang lên lời “vua” thét: “Bay đ...âu, ném thằng này xuống ng...ục!” Đốm sáng hai con ngươi phát quang trong đôi mắt người diễn tuồng, xương bả vai gồng lên dữ dội, như thể chỉ một tích tắc nữa, “vua” sẽ rút phăng bảo kiếm để kết liễu kẻ tội đồ!

Trời ạ, may tôi có xem qua cuộn băng hình Phạm Công - Cúc Hoa, trong đó diễn trích đoạn tích tuồng “Người ở yêu con vua” do Xuân Lư dựng vở. Điệu bộ, thần sắc của Xuân Lư chao đảo theo vai tuồng; vừa gào thét xong vai “kép”, trên gương mặt còn tái xám đã lúng liếng nụ cười tình chuyển qua sắm vai “đào”, rồi lại “kép”, rồi hai bàn tay đánh xoẹt vào nhau như báo hiệu cắt cảnh, nhắc vở, chạy cờ hoặc chạy rượu... Lão nghệ sĩ mệt nhoài vì gắng sức. Thét xong lần cuối, Xuân Lư im bặt chừng 10 phút. Tôi không nỡ gợi chuyện.

Mái đầu bạc nợ nần với nghề tuồng thường hất ngược ra sau áo tuồng giờ ủ rũ, cúi đầu nhìn bó gối, bất động. Mồ hôi thái dương lấm tấm trên lớp da trắng bủng. Tôi trộm nghĩ, có phải tiếng ca nông đì đoành năm 1947 đã tống tiễn gánh Tuồng Chợ Cạn ra khỏi lũy tre làng, ra khỏi lễ lược, cung đình; hay Xuân Lư muốn diễn tích tuồng xưa lần chót để chôn vào lòng một phận tuồng và giã biệt hết thảy đào, kép, người nhắc vở, kẻ chạy cờ, bán vé; phẩm màu, son, phấn, quần lụa áo the... còn vấn vương trong lòng về với gánh tuồng xưa? Nay mai, có lẽ tôi sẽ nhớ Xuân Lư không nhiều bằng nhớ bà cụ đã để “sác” chiếc vé tuồng 3 tiền màu đỏ.

Trong ánh mắt bà cụ, tôi ngẩn người ra bởi câu hỏi của bà: “Cả nước người ta thi dân ca, sao mình không thi Tuồng Chợ Cạn hả chú?” Bà cụ đâu có biết, Tuồng Chợ Cạn chỉ còn đâu đó ở trong băng ghi hình sơ khảo!

Có phải Tuồng Chợ Cạn “một đi không trở lại”?

LÊ MINH THẮNG

Các tin, bài viết khác

Ảnh

Khắc phục hậu quả bão số 5

Chưa đầy một giờ đổ bộ các tỉnh miền Trung, bão số 5 đã càn quét qua Thừa Thiên - Huế và một phần huyện Hải Lăng (Quảng Trị) vào sáng 18-9. Trước và sau thời điểm bão số 5 đổ bộ, nhiều địa phương còn gánh chịu thêm sự tàn phá nặng nề do lốc xoáy và mưa lũ. 

Video

Điểm tin SGGP Online ngày 20-9-2020

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng: Hà Nội phải đi đầu, mẫu mực, làm gương; Lễ hội Nghinh Ông - Cần Giờ chú trọng công tác phòng chống dịch Covid-19; Nhạc sĩ Phó Đức Phương qua đời; Đức, Pháp không tham gia chương trình COVAX… là những nội dung đáng chú ý có trong Điểm tin SGGP Online ngày 20-9-2020.

Giao lưu trực tuyến