Những hành trình không mệt mỏi
Sau 54 năm hy sinh và nhiều năm gia đình mòn mỏi tìm kiếm, liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát đã được xác định danh tính nhờ giám định ADN. Hành trình khép lại một di nguyện kéo dài qua mấy mươi năm trong gia đình. Trong căn nhà nhỏ dưới chân núi ở cuối thôn Minh Thành (xã Hợp Tiến, tỉnh Thanh Hóa), ông Nguyễn Trọng Bảy (sinh năm 1960) cẩn thận lật từng tập hồ sơ về người anh trai - liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát (sinh năm 1952). Những trang giấy đã ngả màu theo thời gian, lưu giữ cả một hành trình tìm kiếm kéo dài hơn nửa thế kỷ.
Gia đình có 6 anh chị em (5 trai, 1 gái). Trong đó có liệt sĩ Nguyễn Trọng Khánh, hy sinh năm 1972 tại Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình (nay là tỉnh Quảng Trị) đã được gia đình tìm thấy phần mộ. Anh của ông Bảy - liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát cũng hy sinh năm 1972, nhưng phải 54 năm sau mới xác định được nơi an nghỉ. Trò chuyện với phóng viên Báo SGGP, nhắc đến anh trai, ông Bảy lặng người cho hay, anh trai Nguyễn Trọng Cát nhập ngũ năm 1971 thì ngày 20-10-1972, gia đình nhận được giấy báo tử, hy sinh tại mặt trận Nam bộ. Suốt nhiều năm sau, gia đình rong ruổi khắp nơi tìm kiếm thông tin nhưng không có kết quả. Năm 2023, qua ban liên lạc đồng đội, gia đình biết phần mộ liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát nhiều khả năng nằm tại Nghĩa trang liệt sĩ Ngã Bảy - Phụng Hiệp (TP Cần Thơ). Tuy nhiên, do chưa có căn cứ khoa học nên việc tìm kiếm vẫn tiếp tục.
Từ năm 2023 đến 2025, ông Nguyễn Trọng Bảy 2 lần được lấy mẫu ADN. Sau nhiều tháng chờ đợi, ngày 20-6-2026, gia đình nhận thông báo xác định hài cốt tại ngôi mộ số 52, Nghĩa trang liệt sĩ Ngã Bảy - Phụng Hiệp là của liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát. Khoảnh khắc ấy khép lại hành trình chờ đợi kéo dài suốt hơn nửa thế kỷ.
Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Đường 9 (tỉnh Quảng Trị) hiện là nơi yên nghỉ của hơn 10.900 anh hùng liệt sĩ đã chiến đấu, phục vụ và hy sinh trên mặt trận Đường 9, chiến trường Quảng Trị và nước bạn Lào. Trong đó, hơn 5.900 phần mộ chưa xác định đầy đủ thông tin. Thượng tá Ngô Thanh Liêm, Đội trưởng Đội 584, Phòng Chính trị thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị, cho biết, đơn vị đang phối hợp các lực lượng triển khai lấy mẫu giám định ADN nhằm xác định danh tính các hài cốt liệt sĩ chưa đủ thông tin tại đây. “Mỗi mẫu ADN sẽ thắp lên một hy vọng, không chỉ cho người đã khuất, mà cho cả người còn sống. Bởi khi danh tính liệt sĩ được xác định, không chỉ một tấm bia khắc thêm tên, mà một người mẹ, một người em, một gia đình, một dòng họ và cả quê hương có thể khép lại hành trình đợi chờ ròng rã”, Thượng tá Ngô Thanh Liêm chia sẻ.
Ở Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Đường 9, giữa tháng 7, trời nắng chói chang xen những cơn mưa dông bất chợt. Dù vậy, cán bộ, chiến sĩ Đội 584 vẫn lặng lẽ thực hiện nhiệm vụ. Để tiếp cận hài cốt, họ cẩn thận mở từng phần mộ, mọi thao tác đều được thực hiện tỉ mỉ và trang nghiêm. Thiếu tá Nguyễn Thăng Long, cán bộ Đội 584, cho biết, để giảm sức lao động, đồng thời bảo đảm việc khai quật diễn ra an toàn, hiệu quả, đơn vị đã tự nghiên cứu, chế tạo hệ thống ròng rọc di động có bánh xe để hỗ trợ nâng các nấm mộ. Sau khi khai quật, hài cốt được đưa vào khu vực lấy mẫu, chủ yếu là răng hoặc xương đủ điều kiện phân tích. Toàn bộ quá trình từ khai quật đến hoàn trả phần mộ được ghi lại bằng 16 bức ảnh để số hóa dữ liệu từng phần mộ. Mẫu ADN sau đó được gửi Viện Pháp y thuộc Bộ Y tế giám định.
Cha mẹ tôi luôn đau đáu căn dặn phải tìm được anh Cát, dù chỉ là một nắm xương, một nắm tro cốt để đưa về quê hương. Hôm nay, gia đình rất may mắn và hạnh phúc khi đã hoàn thành được di nguyện cuối cùng của cha mẹ.
Ông Nguyễn Trọng Bảy chia sẻ về hành trình tìm anh trai - liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát
Đột phá công nghệ trong xác định danh tính liệt sĩ
Tại Trung tâm Giám định ADN, Viện Sinh học (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), mọi công việc đang trở nên hối hả, bận rộn hơn rất nhiều so với trước đây. Trung tâm Giám định ADN tiếp nhận mẫu ADN của 8 địa phương gửi về, nhưng không phải mẫu nào cũng lấy được ADN. Từ đầu chiến dịch đến nay, đơn vị đã tiếp nhận hơn 10.000 mẫu.
TS Trần Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN, cho biết, khi tìm được hài cốt, các nhà khoa học phải đối mặt với thách thức lớn là tình trạng phân hủy mạnh của mẫu vật. Bước tiến thay đổi khi năm 2022, Bộ Ngoại giao và Bộ Quốc phòng gửi 100 mẫu hài cốt liệt sĩ của Việt Nam sang Hoa Kỳ để các chuyên gia quốc tế nghiên cứu. Mục tiêu của chương trình là tìm ra giải pháp công nghệ tốt nhất, hoàn chỉnh nhất cho điều kiện đặc thù của hài cốt liệt sĩ Việt Nam. Các chuyên gia quốc tế đã tìm ra hơn 12 phương pháp khác nhau. Từ thực tiễn, họ chọn ra 2 quy trình phù hợp, tối ưu nhất cho việc bảo quản, lưu mẫu và phân tích ADN phù hợp với điều kiện tại Việt Nam.
Với vai trò là cơ quan đầu mối tiếp nhận dự án ODA của Chính phủ Hoa Kỳ, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam và các chuyên gia của Trung tâm Giám định ADN đã phối hợp cùng Ủy ban Quốc tế về người mất tích (ICMP) để tối ưu hóa quy trình tách chiết thành công cả ADN nhân và ADN ty thể, áp dụng song song cả 2 phương pháp (gene ty thể và gene nhân) để mang lại hiệu quả cao nhất. Sự đồng hành này đã giúp hiệu suất tách chiết ADN từ các hài cốt phân hủy nặng tăng từ khoảng 22% lên hơn 80%. TS Trần Trung Thành giải thích, trong tế bào có 2 hệ gene là gene ty thể và gene nhân. Trong đó, hệ gene ty thể có kích thước nhỏ, dạng mạch vòng và chứa nhiều bản sao, nhờ đó có khả năng tồn tại lâu hơn trong điều kiện khắc nghiệt. Tuy nhiên, vì ADN ty thể di truyền theo dòng mẹ nên mức độ nhận diện trùng lặp rất cao. Trong khi đó, hệ gene nhân có chiều dài rất lớn nhưng dễ bị phân hủy. Sau 40-50 năm nằm dưới lòng đất, hệ gene nhân bị đứt gãy thành các đoạn rất ngắn và với những đoạn quá ngắn này, công nghệ khuếch đại thông thường (khuếch đại các đoạn lặp lại liên tục) gần như không khả thi.
Trước những rào cản tưởng chừng không thể vượt qua của công nghệ ADN ty thể, giải trình tự gene thế hệ mới kết hợp chỉ thị đa hình đơn (NGS-SNP) đã xuất hiện, mở ra bước đột phá mang tính lịch sử trong công tác định danh. Theo TS Trần Trung Thành, khác với ADN ty thể mang tính di truyền theo dòng mẹ và có tỷ lệ trùng lặp rất cao khi xét nghiệm trên diện rộng, công nghệ NGS-SNP tập trung tìm ra các điểm khác biệt đơn lẻ để nhận diện chính xác từng cá thể. Sự đột phá của công nghệ NGS-SNP cho phép các nhà khoa học có thể phân tích đồng thời hàng ngàn chỉ thị di truyền ngay trên cả những mẫu hài cốt đã phân hủy cực kỳ nghiêm trọng.
Tại TPHCM, Ban Chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ TPHCM và Quân khu 7 đã đồng bộ triển khai công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ trên nhiều địa bàn bằng phương pháp truyền thống và tiến bộ khoa học. Từ nay đến trước tháng 5-2027, TPHCM phấn đấu hoàn thành việc lấy mẫu hài cốt tại các phần mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính ở 18 nghĩa trang liệt sĩ, phục vụ giám định ADN và số hóa dữ liệu. Bộ Tư lệnh TPHCM đã giao nhiệm vụ cho lực lượng tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ gồm 37 cán bộ, chiến sĩ. Đồng thời, thành phố thành lập 12 đội với hơn 400 cán bộ, chiến sĩ và chuyên viên tham gia lấy mẫu, số hóa hài cốt liệt sĩ tại các nghĩa trang.
Đến nay, với sự hỗ trợ của các chuyên gia đến từ ICMP, Trung tâm Giám định ADN và các nhà khoa học Việt Nam đã hoàn toàn làm chủ công nghệ giám định ADN thế hệ mới. Mặc dù có những đột phá về công nghệ, song các nhà khoa học đang đối mặt với áp lực lớn về công suất máy móc và chi phí đầu tư. Tại Trung tâm Giám định ADN, dây chuyền công nghệ giám định ADN ty thể đạt công suất khoảng 4.000 mẫu/năm, trong khi dự án làm ADN nhân đạt công suất 1.000-2.000 mẫu/năm. Dù đã vận dụng tối đa công suất máy móc, con số này vẫn còn khiêm tốn so với khối lượng hàng trăm ngàn mẫu hài cốt đang chờ đợi. TS Trần Trung Thành cho rằng cần sự đầu tư lớn hơn, công nghệ mới đi liền với hệ thống cơ sở vật chất và trang thiết bị đồng bộ.
