Cha - Con và khúc giao hưởng khát vọng

Người tiên phong

Những năm đầu thập niên 60 của thế kỷ XX, ở Đoàn Ca múa Nhân dân Trung ương, chàng thanh niên Văn Hà đứng trong đội hình tốp ca nam đặc sắc bậc nhất. Anh hòa giọng với những tên tuổi lớn như Nguyễn Tài Tuệ, Văn Chính, Vũ Chất, An Ngọc, Lương Vĩnh, Trung Kiên, Dương Phú… Bề ngoài, Văn Hà luôn toát lên sự thanh tú, lịch lãm. Và ẩn sâu trong sự cuốn hút đó là khát vọng cháy bỏng chưa bao giờ ngừng chảy: chinh phục đỉnh cao âm nhạc hàn lâm.

Văn Hà theo học chuyên ngành đạo diễn opera tại Liên Xô. Tài năng của chàng thanh niên người Việt đã được khẳng định tại Viện Hàn lâm Nghệ thuật Quốc gia Mátxcơva. Anh khiến các đại thụ của nền âm nhạc Liên Xô và bạn bè quốc tế phải trầm trồ khi dàn dựng thành công các trích đoạn kinh điển: Carmen (Pháp), Chiến tranh và Hòa bình, Ruồi trâu, Evgeny Onegin (Nga), Porgy and Bess (Mỹ). Mùa đông năm 1965 ghi nhận dấu ấn vang danh trong hành trình nghệ thuật của Văn Hà, khi anh được mời dàn dựng trọn vẹn vở opera Pagliacci của nhà soạn nhạc vĩ đại người Ý R. Leoncavallo.

Trở về nước với cương vị Tổng đạo diễn - Phó Giám đốc Nhà hát Giao hưởng - Hợp xướng - Nhạc vũ kịch Việt Nam, NSND Văn Hà đã bền bỉ cống hiến, dàn dựng hơn 40 tác phẩm nhạc kịch và kịch hát. Ông là người đầu tiên đưa các kiệt tác như Ruồi trâu, Madame Butterfly lên sân khấu Việt Nam, đồng thời ghi dấu với việc dàn dựng các tác phẩm Việt: Cô Sao, Người tạc tượng (Đỗ Nhuận), Bông Sen (Lưu Hữu Phước và Hoàng Việt), Bên bờ Krông Pa (Nhật Lai), Mùa xuân lên nương mùa xuân lên đường (Nguyễn Tài Tuệ - Châu La Việt)...

Trăn trở về xây dựng một nền nhạc kịch mang bản sắc dân tộc đương đại, dễ tiếp cận nhưng tôn kính các giá trị kinh điển, NSND Văn Hà chưa bao giờ thôi nỗ lực trên hành trình đưa opera đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. NSND Văn Hà ấp ủ một cách tân táo bạo: vừa tiếp thu cấu trúc khoa học của âm nhạc bác học phương Tây, vừa kết hợp với giai điệu dân tộc; đưa vào nhạc kịch những tiết tấu của pop, rock, dance, jazz... để tạo nên sức lôi cuốn mạnh mẽ, giống như cách thế giới đã làm với Notre-Dame de Paris hay Romeo & Juliet. Đó là một nền nhạc kịch mang đậm bản sắc dân tộc, dựa trên những đặc trưng của tuồng, chèo, cải lương vốn đã thấm sâu vào máu thịt người Việt…

Tiếp nối một khát vọng

Quy luật của thời gian là điều không ai có thể cưỡng lại. Nhưng ở tuổi 92, NSND Văn Hà có thể mãn nguyện khi những tâm huyết cả đời dành cho opera vẫn đang được tiếp nối trên sân khấu qua nhiều thế hệ nghệ sĩ, trong đó có chính người con trai của ông. Lê Ha My chính là gạch nối hoàn hảo, cả về tài năng lẫn cốt cách. Ở Lê Ha My thấp thoáng vẻ hào hoa, lịch thiệp của chàng trai trẻ Văn Hà năm xưa, và trên hết là những tâm huyết cho tương lai của nền âm nhạc nước nhà.

Lê Ha My từ nhỏ đã được cha hướng theo con đường âm nhạc cổ điển bác học. Anh có 15 năm học piano chuyên nghiệp trước khi chuyển sang chuyên ngành chỉ huy. Năm 1999, anh tốt nghiệp Nhạc viện Hà Nội (nay là Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam), sau đó được Bộ Văn hóa - Thông tin và Nhạc viện Hà Nội cử sang Nhạc viện P.I. Tchaikovsky (Liên bang Nga) học chuyên ngành chỉ huy dàn nhạc và tốt nghiệp với tấm bằng đỏ danh giá.

Trở về Việt Nam, anh làm việc tại dàn nhạc Nhà hát Đài Tiếng nói Việt Nam, thường xuyên hợp tác và dàn dựng các chương trình hòa nhạc cùng Dàn nhạc Giao hưởng quốc gia Việt Nam, Nhà hát Nhạc - Vũ kịch Việt Nam, HBSO, Đài Truyền hình Việt Nam. Năm 2016, anh đảm nhận vai trò Phó Giám đốc Nhà hát lớn TPHCM và hiện là Giám đốc kiêm nhạc trưởng của HBSO.

Lê Ha My thể hiện tư duy quản lý hiện đại cùng bản lĩnh chuyên môn vững vàng. Anh đã trực tiếp chỉ huy và dàn dựng các chương trình nghệ thuật giao hưởng, opera và hợp xướng mang tầm vóc quốc tế, trình diễn các kiệt tác của Beethoven, Mozart, Tchaikovsky, Brahms... Dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng Lê Ha My, HBSO đã mang đến nhiều đêm nhạc ấn tượng, kết hợp hài hòa giữa tinh hoa âm nhạc hàn lâm phương Tây và các tác phẩm khí nhạc tiêu biểu của Việt Nam.

Tiếp nối tâm nguyện của cha trong việc đưa âm nhạc hàn lâm đến gần công chúng, Lê Ha My đã chỉ huy nhiều chương trình hòa nhạc giao hưởng cách tân, đưa nhạc phim kinh điển, pop-rock chuyển soạn cho dàn nhạc giao hưởng lên sân khấu, thu hút đông đảo khán giả trẻ tuổi đến với nhà hát. Qua những buổi trình diễn đỉnh cao, Lê Ha My thể hiện sự chuẩn mực, kỹ thuật điều khiển dàn nhạc tinh tế và tư duy âm nhạc sâu sắc. Anh có khả năng nắm bắt tác phẩm toàn diện, chỉ huy nhuần nhuyễn giữa dàn nhạc và các nghệ sĩ độc tấu. Anh thể hiện sự chuẩn xác của một nhạc trưởng và mang đến sự đồng cảm, kết nối cảm xúc nồng nhiệt với các nghệ sĩ trong từng đêm diễn.

Tiếp quản vai trò giám đốc tại HBSO, Lê Ha My đặt ra những định hướng thay đổi rõ rệt. Anh chủ trương đưa nhạc cổ điển thoát khỏi định kiến khó tiếp cận. Các chương trình của HBSO tăng cường kết hợp các yếu tố thị giác, nội dung gần gũi nhưng vẫn giữ nguyên tính chuẩn mực học thuật để thu hút giới trẻ. Thay vì sử dụng nhạc nền thu sẵn cho các vở vũ kịch, anh tập trung nâng cao năng lực phối hợp để dàn nhạc giao hưởng chơi trực tiếp (live orchestra) cho các vở diễn như Carmen hay The Nutcracker, đem lại trải nghiệm âm thanh thuần khiết và sống động nhất. Anh cũng là nhân tố chủ chốt trong việc khôi phục Liên hoan nghệ thuật danh giá “Giai điệu mùa thu” theo định kỳ sau thời gian gián đoạn, góp phần đưa TPHCM thành điểm hẹn của các nghệ sĩ âm nhạc hàn lâm quốc tế và trong nước.

Di sản của NSND Văn Hà vẫn vẹn nguyên trong dòng chảy lịch sử âm nhạc bác học, với những vở diễn vàng son của thế kỷ trước. Giờ đây, di sản đó đang sống động, tỏa sáng rực rỡ qua ánh đèn sân khấu và cây đũa chỉ huy của người con trai - nhạc trưởng Lê Ha My. Hai thế hệ, hai dòng thời gian, nhưng chung một dòng máu nghệ thuật, một tình yêu cháy bỏng dành cho opera - như một khúc giao hưởng kết nối khát vọng.