Dâng trâu trên đỉnh Pú Chò Nhàng

SGGP
Với đồng bào dân tộc Thái ở miền Tây Nghệ An, đền Chín Gian (xã Châu Kim, huyện Quế Phong) là chốn để hướng về. Còn với người phương xa, đền Chín Gian thật huyền ảo, gợi nên bao chuyện về miền đất Thái cổ trên rẻo cao gió sương. Trong những câu chuyện huyền ảo có nghi lễ dâng trâu mang đậm bản sắc văn hóa của người Thái.

Các cô gái Thái trong đoàn rước trâu trước đền Chín Gian

Các cô gái Thái trong đoàn rước trâu trước đền Chín Gian

Ly kỳ lễ dâng trâu

Ông Sầm Văn Bình, nhà nghiên cứu văn hóa Thái, cho biết, lễ dâng trâu ở đền Chín Gian có rất nhiều điểm hấp dẫn. Ngày xưa, khi tổ chức lễ, các mường phải bầu một ông gọi là Chau Hua để trông coi việc thờ cúng, cùng 2 ông phục dịch. Ba người này không được mặc quần dài, chỉ mặc áo Thái thân dài đến mắt cá chân. Trong thời gian ở đền, Chau Hua phải kiêng cữ tối đa mọi việc. Đến kỳ lễ, 9 mường phải chuẩn bị 9 trâu và 30 thúng gạo cùng tơ, vải... Ngày lễ, Tạo mường tập hợp các cụ già, chức dịch và trai tráng trong 9 mường rước lễ, gồm: trâu, cá, gà, heo, rượu. Đoàn rước do Tạo mường dẫn đầu, đến các bô lão, chức dịch, lễ vật; rồi ông Ạp (ông tắm trâu), bà Mo mường, các “xảo lực mỏ” (người con gái đẹp) và sau cùng là đoàn người dự lễ. Đồng bào Thái cho rằng, đường về mường Phạ (mường Trời) - nơi ở của vua Trời và Tạo Ló Ỳ có nhiều cửa ải, qua mỗi cửa ải phải cúng một lễ vật cho vị thần giữ cửa. Vì vậy, ngày thứ nhất chỉ cúng cá, gà và heo; ngày thứ 2 mới làm lễ “Hắp Quái” (lễ dâng trâu). 

Trâu chọn để dâng bắt buộc phải là trâu mộng, chưa dùng cày kéo, không có khiếm khuyết trên cơ thể. Tại lễ này, bà Mo dẫn Tạo mường, ông Ạp và các cụ già cầm đuốc đi quanh con trâu 3 vòng, tỏ ý đồng lòng dâng trâu. Tiếp đó, ông Ạp đưa trâu xuống bến Tà Tạo dưới sông Nậm Giải tắm. Trâu được khoát nước tượng trưng 9 lần, sau đó được dắt về đền theo hướng khác lúc đi. Khi trâu được buộc vào “lắc quái” (cây cột buộc trâu) trước đền, ông Ạp vung dao chém tượng trưng vào cổ trâu. Sau khi “hóa kiếp”, trâu được thui và mổ ruột rồi đem nguyên cả thân trâu lên đặt tại gian thờ của mường mình trong đền. Ngoài ra, mỗi mường dâng thêm 9 con heo con, 90 con gà tơ và 90 gắp cá sông nướng. Mỗi mường có một bà Mo làm lễ “Hắp Quái” của mường mình - lễ đến hết ngày thứ 3 mới xong. 

Lễ cúng đền hoàn tất, 9 bà Mo được biếu 9 đầu trâu vừa làm lễ. Các phần còn lại được chia làm 3 phần cho Chau Hua, các bà Mo và các mường. Khi những người phục dịch ở đền đưa thịt trâu về đến mường nào thì mường đó phải kiêng trong 3 ngày: Mờ sáng không được giã gạo và không được đánh trống khua chiêng. Sau khi xong việc ở đền, Chau Hua mới được về nhà, mở vò rượu to và cắm vào vò 9 cần để thờ cúng Pò Then (các bậc thần linh). Mọi người phục dịch ở đền trong những ngày trước đó cùng ngồi quanh vò rượu để uống hầu Pò Then. Trong số những người này phải có một người biết hát xuối, lăm, nhuôn và hiểu biết các bài trường ca của người Thái. Người này còn phải hát được 9 bài và đánh trống khua chiêng được 9 hồi...

Cố kết tình thân

Lễ hội đền Chín Gian được tổ chức hàng năm từ ngày 14 đến 16-2 âm lịch, không chỉ là dịp để người Thái bày tỏ lòng thành kính với tổ tiên; với các đấng bậc dựng mường, lập bản mà còn là dịp để giao lưu, cố kết tình thân, cộng đồng. Người 9 mường rậm rịch hướng lên đền trong tiếng cồng chiêng vang vọng vào tận dãy núi Nộc Yêng xa mờ. Nhịp sạp rộn rã trong lòng, đường còn vấn vít ánh mắt những người tham gia lễ hội. Vui gì hơn “tặp xạc”, “vít cón”! (nhảy sạp, ném còn). Và thú vị hơn cả là cuộc diễn xướng với các điệu xuối, lăm, nhuôn.

Những lời hát này ngoài chúc Tạo mường sống lâu, chúc người “9 mường 10 bản” yên vui, hạnh phúc còn là lời hát giao duyên, tìm bạn. Trong chếnh choáng hơi men của rượu, của hương đất - trời - con người giao hòa, các chàng trai, cô gái ngất ngây, bâng khuâng nương theo câu hát: “Ước sao được hứng sương trên đền Trâu cho bông lau gặp gió. Ước được làm vợ, làm chồng người mường Nọc đẹp nổi tiếng 9 mường…".

DUY CƯỜNG

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Các nghệ sĩ điêu khắc tại Hanoi Art Connecting lần 5 Ảnh: Fanpage Hanoi Art Connecting

Cơ hội cho nghệ sĩ đương đại

Hội thảo và Triển lãm Nghệ thuật Quốc tế - Hanoi Art Connecting lần 5 (do Hội Mỹ thuật Việt Nam, Trung tâm Nghệ thuật đương đại Vincom, cùng Nhóm Kết nối nghệ thuật Châu Á tổ chức) trở lại sau 2 năm gián đoạn vì dịch Covid-19, với sự tham gia của 100 nghệ sĩ trong nước và sự góp mặt của các nghệ sĩ đến từ 24 quốc gia. 

Phim

Âm nhạc

Chương trình nghệ thuật “Bác Hồ một tình yêu bao la” - tiếng hát được cất lên từ sâu thẳm con tim

Tối 18-5, chương trình nghệ thuật Bác Hồ một tình yêu bao la do Báo Văn Hóa, Bộ VH-TT-DL phối hợp với các đơn vị liên quan tổ chức đã mang đến cho khán giả thật nhiều cảm xúc. Dòng chảy âm nhạc ngọt ngào, với những ca khúc bất hủ một lần nữa được những nghệ sĩ, ca sĩ ở nhiều thế hệ cất lên từ sâu thẳm trái tim, mừng kỷ niệm 132 năm ngày sinh nhật Bác (19-5-1890 – 19-5- 2022).

Sân khấu

Sách và cuộc sống

Sáng tạo cùng bìa sách

“Để vẽ được một bìa sách cần trải qua nhiều bước, trong đó khâu quan trọng nhất chính là đọc, cảm nhận sách, sau đó trao đổi, tìm ý tưởng chung với tác giả hoặc biên tập viên. Đi qua 2 bước này, họa sĩ chỉ việc tập trung triển khai nó bằng đường nét và màu sắc”, họa sĩ trẻ Trần Quốc Anh nói về công việc thiết kế bìa sách mà mình theo đuổi 7 năm qua.

Sáng tác

Thương về đóa sen xứ Nghệ

Mỗi tháng năm về, tôi vẫn thường có cảm giác nhớ thật nhớ những đầm sen xứ Nghệ. Dầu rằng xứ Nghệ chẳng phải là vùng đất sen được nhắc nhiều đến, dù rằng những con đường ở thành phố nơi tôi ở mùa này vẫn đầy những xe đạp chở hoa sen và ra khỏi ngoại thành vẫn gặp những hồ sen bát ngát…

Mỹ thuật

Phòng trưng bày nghệ thuật kỹ thuật số kiểu mới

Trung tâm Trưng bày nghệ thuật kỹ thuật số tại London (Anh) vừa nâng cấp phiên bản mới cho show Van Gogh Alive, mang đến trải nghiệm mới lạ cho người xem về cuộc đời và những tác phẩm của Van Gogh.