Đánh thức trái lêkima Đất Đỏ

Từ trái cây quen thuộc đến sản phẩm OCOP

Ý tưởng làm trà từ trái lêkima được anh Nguyễn Hữu Hiếu (sinh năm 1984) ấp ủ từ năm 2013. Trong một lần về quê, ghé Công viên Võ Thị Sáu, anh bắt gặp những hàng lêkima xanh mướt, trái sai trĩu cành nhưng đến mùa chín lại rụng đầy gốc. “Từ đó, tôi nảy ra ý tưởng làm trà từ loại quả gắn với quê hương và hình ảnh nữ anh hùng Võ Thị Sáu; vừa tạo thêm thu nhập cho bà con, vừa giữ lại nét đặc trưng của quê hương”, anh Hiếu chia sẻ.

Để biến ý tưởng thành hiện thực, anh Hiếu dành nhiều năm tìm hiểu đặc tính của trái lêkima, thu mua nguyên liệu về thử nghiệm và tự nghiên cứu quy trình chế biến. Lêkima nhiều nhựa và nhanh hỏng khi chín khiến những mẻ trà đầu tiên liên tục thất bại vì trà bị chát. Nhiều lần, nhựa trái cây quấn chặt vào lưỡi máy cắt, làm hỏng thiết bị. “Tôi phải tự mày mò nghiên cứu, chế tạo máy cắt, máy băm và thử nghiệm từng công đoạn. Nhưng thời gian đầu, hàng chục triệu đồng lần lượt được đổ vào những mẻ thử nghiệm trong khi thời điểm đó, tôi vừa mới ra trường, gần như không có vốn trong tay”, anh Hiếu kể lại.

Tháng 6-2022, anh chính thức xây dựng mô hình sản xuất trà lêkima Đất Đỏ. Đến năm 2023, sản phẩm cơ bản hoàn thiện và từng bước được thị trường đón nhận. Trước khi đưa sản phẩm ra thị trường, trà lêkima Đất Đỏ được cơ quan chức năng kiểm nghiệm và công bố.

Theo anh Hiếu, để có trà ngon, trái lêkima phải được thu hái khi vừa bắt đầu chuyển vàng, không quá chín. Trái được rửa sạch, tách hạt, xử lý để giảm vị chát, sau đó bào sợi, sấy khô và ủ hương trong 7-8 giờ. Khâu sấy và ủ hương quyết định độ ngọt, mùi thơm và chất lượng của trà. Trung bình 10kg lêkima tươi cho khoảng 1kg trà thành phẩm.

Từ những chiếc máy tự chế ban đầu, đến đầu năm 2025, cơ sở được hỗ trợ gần 500 triệu đồng từ chương trình cơ giới hóa nông nghiệp và ứng dụng công nghệ sau thu hoạch. Nguồn kinh phí được dùng để đầu tư máy cắt, máy sấy nhiệt, máy xay bột khô, máy trộn và máy hút chân không, qua đó từng bước hình thành quy trình sản xuất khép kín, nâng công suất và kiểm soát chất lượng tốt hơn.

Từ nguồn nguyên liệu lêkima, cơ sở phát triển thêm trà túi lọc, trà sấy sợi, bột lêkima, ngũ cốc và rượu lêkima; trong đó trà vẫn là sản phẩm chủ lực. Hiện cơ sở sản xuất khoảng 500-1.000 hộp sản phẩm mỗi tháng, chủ yếu tiêu thụ tại TPHCM. Doanh thu đạt khoảng 500-600 triệu đồng/năm, lợi nhuận khoảng 20%. Sản phẩm hiện được bán tại các cửa hàng sản phẩm OCOP tại nhiều địa phương trên địa bàn TPHCM, các đại lý, sàn thương mại điện tử, điểm du lịch và cả bán trực tiếp.

Mở hướng nâng cao giá trị sản vật địa phương

Câu chuyện quê hương còn được anh Hiếu đưa vào diện mạo sản phẩm. Bao bì do anh tự thiết kế, sử dụng hình ảnh chợ Đất Đỏ và gam màu vàng gợi liên tưởng đến trái lêkima khi chín. Hiện cơ sở có vùng trồng gần 1ha, đồng thời thu mua lêkima từ hơn 10 hộ dân trên địa bàn. Để chủ động nguồn nguyên liệu, anh Hiếu đang cung cấp cây giống, vận động người dân mở rộng diện tích trồng, với mục tiêu nâng vùng nguyên liệu lên khoảng 5ha trong năm 2026 với khoảng 20 hộ trồng.

Theo anh Hiếu, lêkima 3 năm tuổi trở lên cho năng suất khoảng 20kg/cây/năm. Với giá 10.000-15.000 đồng/kg, 1 sào trồng khoảng 250 cây có thể cho doanh thu khoảng 75 triệu đồng/năm. Riêng lêkima cổ thụ 50-70 năm tuổi cho 300-500kg/cây/năm, doanh thu trên cùng diện tích có thể lên đến hàng tỷ đồng mỗi năm.

Với xã Đất Đỏ, câu chuyện trà lêkima cho thấy khả năng biến một sản vật gắn với ký ức địa phương thành hàng hóa có giá trị, đồng thời tạo sự kết nối giữa nông nghiệp, sản phẩm OCOP và du lịch. Những cây lêkima lâu năm không chỉ cung cấp nguồn nguyên liệu mà còn gắn với ký ức và lịch sử của vùng đất Đất Đỏ.

Bà Nguyễn Thị Thu Kiều, Phó trưởng Phòng Kinh tế, hạ tầng xã Đất Đỏ, cho biết, trà lêkima Đất Đỏ là một sản phẩm nông sản đạt chứng nhận OCOP và rất đặc trưng, tiêu biểu của quê hương Đất Đỏ. Xã đang xây dựng kế hoạch kết nối du lịch với các sản phẩm OCOP bằng cách đưa du khách tham quan, trải nghiệm vùng trồng, tìm hiểu quy trình sản xuất, mua sắm sản phẩm làm quà tặng...

Để trà lêkima thực sự trở thành món quà kể chuyện về Đất Đỏ, mô hình vẫn cần giải quyết đồng thời bài toán vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn hóa chất lượng, mở rộng hệ thống phân phối và liên kết với các điểm đến du lịch. Khi những mắt xích này được hình thành, trái lêkima mới có thể đi xa hơn, không chỉ trong một sản phẩm OCOP mà còn trong sinh kế và ký ức của vùng đất quê hương.