Nghị định 119/2024/NĐ-CP quy định về thanh toán điện tử giao thông đường bộ yêu cầu phải bảo đảm tính minh bạch; kết nối liên thông giữa các cấu thành hệ thống thanh toán điện tử giao thông; bảo mật thông tin cá nhân của chủ phương tiện; quyền được lựa chọn, sử dụng dịch vụ, tiện ích giá trị gia tăng của chủ phương tiện. Sự việc có lẽ đã không gây phản ứng mạnh như vậy nếu ngay từ đầu quá trình triển khai, các hợp đồng hoặc điều kiện giao dịch chung quy định rõ về cơ chế thu phí, mức phí hoặc cơ chế điều chỉnh phí. Đó là lý do trên nhiều diễn đàn, người dân phản ứng rất mạnh khi xuất hiện một khoản phí mới mà họ cho rằng chưa được giải thích đầy đủ. Số tiền phải trả thêm không lớn nhưng câu hỏi đặt ra là tại sao phải trả thêm tiền trong khi quyền lợi nhận được vẫn như cũ?
Hệ thống thu phí điện tử không dừng (ETC) được đầu tư để phục vụ việc thu tiền sử dụng đường bộ, vì vậy chi phí vận hành hệ thống cần được bóc tách rõ trong doanh thu thu phí hoặc trong phương án tài chính của dự án. Người dân trả phí để sử dụng công trình sẽ mặc định nghĩ rằng đã bao gồm những chi phí để tổ chức và vận hành.
Việc sử dụng ETC không phải là một dịch vụ tăng thêm để người dân có thể tùy chọn mua hay không mà trở thành một cấu phần thiết yếu khi sử dụng hạ tầng cao tốc; còn ví điện tử chỉ là phương thức thanh toán được kết nối với tài khoản giao thông. Vì vậy, cần phân định rõ đâu là dịch vụ ETC cơ bản và đâu là dịch vụ tài chính, tiện ích gia tăng mà người sử dụng có quyền lựa chọn. Một hệ thống hạ tầng được thiết kế tốt phải tính toán đầy đủ chi phí đầu tư, vận hành, bảo trì và quản lý ngay từ đầu; không thể sau khi hệ thống đi vào hoạt động, mỗi khi phát sinh thêm khoản chi phí quản trị nào đó lại mặc nhiên chuyển sang cho người sử dụng mà không giải thích rõ căn cứ và giá trị dịch vụ tương ứng.
Việc 2 đơn vị phải dừng thu phí cho thấy các cơ quan quản lý, doanh nghiệp cần phải đặt ra những câu hỏi về sự cần thiết, tính hợp lý và tác động trước khi được ban hành. Công nghệ trước hết phải giúp giảm chi phí xã hội, tăng hiệu quả và nâng cao chất lượng phục vụ. Do đó, mọi thay đổi làm phát sinh thêm chi phí cần được cân nhắc trên nguyên tắc bảo vệ quyền lợi chính đáng của người sử dụng.
Các nhà cung cấp dịch vụ có thể viện dẫn căn cứ pháp lý và chi phí vận hành để giải thích cho việc thu phí, nhưng điều người dân cần không chỉ là một phép tính kế toán mà là câu trả lời rõ ràng: dịch vụ gì đang được cung cấp, chi phí nào phát sinh, căn cứ nào để tính phí và người dùng nhận thêm quyền lợi gì. Với những dịch vụ gắn với hạ tầng thiết yếu, mọi khoản thu mới càng phải được giải thích minh bạch và thuyết phục.
