Gần 80 hiện vật, tác phẩm hội họa, hình ảnh và tư liệu được lựa chọn để kể câu chuyện về sông nước Nam bộ từ quá khứ đến hiện tại. Thay vì trình bày dòng sông như một đối tượng nghiên cứu đơn thuần, ban tổ chức trưng bày để chính những dòng sông “lên tiếng”.
Cách kể chuyện giàu cảm xúc ấy giúp người xem dễ dàng kết nối với lịch sử và văn hóa vùng đất phương Nam. Từ những dấu chân cư dân đầu tiên ở lưu vực sông Đồng Nai, những hiện vật khảo cổ như rìu đá, đồ gốm, trang sức cổ hay chiếc cà ràng quen thuộc... đưa người xem ngược dòng thời gian về những buổi đầu khai phá. Đó là giai đoạn con người học cách sống cùng nước, dựa vào sông để hình thành làng xóm, phát triển sản xuất và mở rộng giao lưu. Dòng chảy ấy tiếp tục dẫn dắt người xem đến thời kỳ văn hóa Óc Eo với những dấu tích của một nền thương mại từng kết nối Nam bộ với thế giới bên ngoài.
Không gian trưng bày cũng tái hiện sinh động đời sống cư dân sông nước qua nhà sàn, ghe thuyền, ngư cụ và các tín ngưỡng dân gian gắn với sông, biển. Ở đó có tục thờ Thủy Long Thánh Mẫu, Thiên Hậu Thánh Mẫu, có những bàn thờ Bà - Cậu trên ghe thuyền, phản ánh niềm tin của người dân trước thiên nhiên rộng lớn.
Một phần hấp dẫn khác là câu chuyện về các loại ghe, thuyền từng làm nên bản sắc thương hồ Nam bộ. Từ ghe tam bản nhỏ gọn len lỏi trong kênh rạch đến ghe Cần Đước, ghe bầu phục vụ giao thương đường dài, mỗi hiện vật đều gợi mở về một thời kỳ sông nước giữ vai trò huyết mạch trong đời sống kinh tế. Từ đó hình thành nên những chợ nổi trứ danh như Cái Bè, Cái Răng hay Phụng Hiệp, nơi “cây bẹo” trở thành thứ ngôn ngữ quảng cáo độc đáo của cư dân miền sông nước.
Phần cuối trưng bày như một lời nhắc nhở nhẹ nhàng nhưng đầy suy tư về nhiều thách thức mà các dòng sông đang đối mặt. Đó là tình trạng ô nhiễm nguồn nước, khai thác cát quá mức, suy giảm đa dạng sinh học, tác động của biến đổi khí hậu và quá trình đô thị hóa nhanh chóng. Bà Nguyễn Khắc Xuân Thi, Giám đốc Bảo tàng Lịch sử TPHCM, đúc kết, dòng sông không chỉ là yếu tố địa lý mà còn là cội nguồn của cư trú, giao thương, tín ngưỡng và ký ức cộng đồng. Trưng bày mở ra không gian đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, giữa tri thức khoa học và cảm xúc văn hóa, qua đó góp phần nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.
Giữa nhịp sống đô thị ngày càng hối hả, trưng bày mang đến một khoảng lặng để người xem nhìn lại mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên. Bởi khi lắng nghe câu chuyện của những dòng sông, cũng là lúc chúng ta lắng nghe câu chuyện của chính mình, của vùng đất đã được phù sa đắp bồi qua bao thế hệ.
