Thế kỷ trước, Bạc Liêu là địa phương nổi tiếng dồi dào sản vật của Nam kỳ lục tỉnh. Tự bao giờ, biển Đông đã ném lên Bạc Liêu một bờ cát chạy dài mấy chục cây số như một vành đai phân định rạch ròi giữa đại dương và lục địa. Vườn nhãn hình thành trên giồng cát ấy, cách nay ngót nghét 200 năm. Vậy mà giờ đây nhãn cổ lụi tàn, không phải vì sự già nua, mà đau đớn hơn, từ bàn tay con người…
-
Thời vàng son... đã mất
Sóng gió biển Đông đưa phù sa tạo nên những giồng cát cao, nổi lên dọc theo bờ biển, rất thuận lợi cho việc trồng cây ăn trái, đặc biệt là nhãn và các loại rau màu. Tính riêng địa phận Bạc Liêu, Giồng Nhãn dài 10km, nằm ở hai xã Hiệp Thành và Vĩnh Trạch Đông.
Diện tích khoảng 229 ha, sản lượng hàng năm 137.400kg. Còn nếu tính luôn huyện Vĩnh Châu (Sóc Trăng) thì Giồng Nhãn dài đến 30km, dọc theo bờ biển. Đây là loại nhãn đặc sản thơm ngon, nhiều nước, ngọt nổi tiếng ở Nam bộ.
Đặc biệt có loại nhãn “Sơ hút” trái to, cơm dày, hạt nhỏ, nhiều nước ngọt thơm ngào ngạt. Nằm ẩn trong những vườn nhãn xanh tươi, mát rượi là những ngôi nhà khang trang, hàng quán tinh tươm, sẵn sàng phục vụ các món ăn đặc sản dân dã cho khách tham quan.
Vườn nhãn Bạc Liêu đã có hơn trăm tuổi nên cây to và tán lớn, dưới gốc nhãn không lọt một tia nắng mặt trời. Chủ vườn đã mắc sẵn võng dưới những gốc nhãn cho du khách ngả lưng thưởng thức một không gian trữ tình với hương nhãn thơm lừng bay trong gió. Vườn nhãn Bạc Liêu nằm cách trung tâm thị xã trên 10km, nhưng chỉ mất khoảng 15 phút nếu chạy xe, bằng xe máy hay xe 4 bánh đều được cả.
Con đường nhựa phẳng lì dẫn vào vườn nhãn đã được nghiệm thu đưa vào sử dụng 3 năm nay. Tại ngã ba Hiệp Thành, người ta gắn một tấm biển hướng dẫn rõ ràng “ Khu du lịch vườn nhãn Bạc Liêu”. Đây là địa điểm du lịch không thể thiếu của khách thập phương khi tìm về miền đất công tử này.
Tài liệu nghiên cứu ghi lại: Công tử Trần Trinh Đinh con nhà tỷ phú Trần Trinh Trạch có cất nhà mát tại bãi biển này, dành khi nhàn rỗi rủ nhau ra đây thưởng thức cảnh trăng thanh gió mát. Đó là lúc đất giồng nhãn mới vừa thành lập, con đường từ thị xã Bạc Liêu ra vườn nhãn phải đi bằng xe lôi, đất đỏ, chưa có đường lớn.
Và, dĩ nhiên, vườn nhãn ngày xưa không có hệ thống đèn điện chiếu sáng như bây giờ, đến mùa thu hoạch, người ta thắp đèn măng xông sáng rực cả một góc trời. Từ đó cây nhãn được nhân ra khắp đất giồng, làm nên một địa danh Giồng Nhãn.
Nhãn Bạc Liêu rất thơm, ăn rồi thì vương vấn mãi, đó chính là đặc điểm của đất giồng cát. Nhiều người già kể lại: Ngày xưa, đến mùa nhãn vui lắm. Trai gái cứ thức suốt đêm canh chừng nhãn bằng cách hát hò, đánh thùng, đánh mõ để xua dơi đến ăn nhãn.
Sau này, người ta dùng máy đèn hoặc dùng điện để thắp sáng xua dơi. Đêm đêm, vườn nhãn lung linh rực rỡ như một thành phố về đêm. Bà con nhà vườn luân phiên đổi công để thu hoạch nhãn, rồi xe đò của Sài Gòn xuống ăn hàng... Không khí cứ rậm rịch sôi động từ đầu tháng 6 cho đến tháng 9 Âm lịch. Hầu hết gia đình có vườn nhãn đều giàu. Nhà tường, nhà ngói thấp thoáng mọc lên trong vườn nhãn.
Vào thời hoàng kim của cây nhãn Bạc Liêu, khoảng năm 1982 –1986 người nào sở hữu 1 ha vườn nhãn ở đây được xem là triệu phú của đất Bạc Liêu. Ông Trần Kỳ, ấp Giồng Nhãn, nhớ lại thời vàng son này: “Tôi có 3 ha nhãn, lúc nào cũng nuôi trong nhà 4-5 người để chăm sóc nhãn.
Đến mùa thu hoạch phải thuê thêm cả chục người vừa hái vừa lựa, vô bao… đi bán. Thời ấy mỗi năm lời không dưới 300 triệu đồng”. Bây giờ, những điều đó trở thành quá khứ, bởi hiện tại vườn nhãn bây giờ không vẹn nguyên như ngày nào nữa…
-
Số phận nhãn cổ
Chưa bao giờ trên đất Giồng này lại xảy ra một “cuộc chiến” cây nhãn như lúc này. Thật ra nó bắt đầu từ cách đây trên 5 năm. Thời điểm đó, nhãn Bạc Liêu không xuất khẩu sang Trung Quốc được, người trồng nhãn lao đao. Hàng loạt những giống nhãn vừa dày cơm vừa thơm vừa cho năng suất cao ra đời. Vậy là người trồng nhãn Bạc Liêu đem về trồng thử nghiệm. Lúc đầu họ cũng chẳng ưa gì giống nhãn “ngoại lai” này, nhưng thực tế hiệu quả không thể cưỡng lại người dân mở rộng diện tích.
Anh Trương Đức Tòng, ấp Biển Tây B, xã Vĩnh Trạch Đông, nhớ lại : “Lúc đầu tui đem 10 gốc nhãn xuồng cơm vàng về trồng, cha tôi rầy một chập, ổng bảo phải giữ nhãn Bạc Liêu chớ. Tôi cũng nghĩ vậy, nhưng đến khi thu hoạch thì nhãn Bạc Liêu không thể sánh bằng được về hiệu quả kinh tế”.
Không riêng gì anh Tòng, mà anh Trần Phong, anh Hoàng Minh Chiến… bây giờ trên mảnh vườn của họ chỉ còn trơ lại vài gốc nhãn khẳng khiu trước gió. Tất cả được ưu tiên cho những loại nhãn khác kinh tế hơn, đem lại lợi nhuận hơn. Trong “cuộc chiến” này, kẻ thua thiệt thuộc về những cây nhãn có tuổi đời ngót nghét 200 năm.
Đến Bạc Liêu bây giờ, vườn nhãn vẫn còn tươi xanh, nhưng đó là những loại nhãn khác. Còn nhãn cổ Bạc Liêu thì còn lại chẳng bao nhiêu trong tổng thể vườn nhãn. Người dân đã đốn nhãn cổ trồng các loại cây ăn trái khác có giá trị hơn.
Nhìn những gốc nhãn có tuổi thọ hơn 100 năm bị người dân đốn hạ, chúng tôi không khỏi xót xa cho số phận cây nhãn. Nỗi đau theo từng nhát búa bổ xuống từng gốc nhãn. Nỗi đau cho số phận cây nhãn và nỗi đau cho những người chỉ đạo đốn hạ những gốc cây mà cha ông của họ cố gắng gìn giữ.
Anh Trương Đức Tòng đầy tâm trạng: “Cầm búa đốn nhãn mà lòng tui đau lắm. Tối đó tui ngủ không được. Bỏ thì thương, vương thì tội. Tụi tui không biết làm gì hơn là tự chuyển đổi cho chính mình. Tự cứu mình trước, trước khi Nhà nước có những quy hoạch gì mới”. Quy hoạch mà anh Tòng nói đến là dự án du lịch vườn nhãn Bạc Liêu đã được hoạch định cách đây đến 8 năm.
Ngay từ sau khi tái lập tỉnh, trong danh mục các dự án kêu gọi đầu tư có hẳn một dự án Khu du lịch vườn nhãn Bạc Liêu. Ngành du lịch cũng thiết kế một tam giác du lịch là Vườn Chim – Vườn nhãn – Biển Nhà Mát. Thế nhưng, đến thời điểm này, vườn nhãn vẫn chưa được đầu tư gì . Anh Lê Văn Khởi, một chủ quán cà phê vườn tại đây cho biết, năm 2000 có một đoàn của UBND tỉnh đến đề nghị anh hợp tác cùng làm du lịch rồi… mất tăm luôn đến giờ.
Du lịch vườn nhãn Bạc Liêu là một địa điểm không thể thiếu trong bản đồ du lịch Việt Nam. Nhưng hiện tại nhãn cổ Bạc Liêu đang bị hạ đốn từng ngày, diện tích vì vậy liên tiếp bị thu hẹp. Khách thập phương không khỏi bùi ngùi nhìn những gốc nhãn to đùng còn trơ lại hay những cây nhãn cổ khẳng khiu trước gió.
Mai này, Bạc Liêu có còn nhãn cổ? Liệu dự án du lịch vườn nhãn có khả thi? Câu hỏi này không mới, nhưng nó vẫn còn treo lơ lửng ở đâu đó, như hồn nhãn cổ giờ đây không biết nương tựa vào đâu.
MINH TRƯỜNG- NHẬT HỒ
