Hành trình của sự thấu hiểu
Trải nghiệm dịch vụ tại dự án VAPs, chúng tôi bất ngờ vì sự thân thiện, niềm nở và khả năng giao tiếp tiếng Anh khi đón khách nước ngoài của các bạn nhân viên mắc bệnh tự kỷ. Dù năng suất lao động thấp hơn so với người bình thường, nhưng người tự kỷ tại đây tạo ra giá trị kinh tế, góp phần xây dựng hệ sinh thái độc lập.
Ý tưởng dự án VAPs được anh Nguyễn Đức Trung (41 tuổi) nhen nhóm từ cuối năm 2015, khi gặp một người mắc bệnh tự kỷ có hành vi xung đột với anh trong khu nghỉ dưỡng. Từ tìm hiểu nền công nghiệp cho người tự kỷ trên thế giới, anh dành 6 tháng đi trải nghiệm tại các gia đình có người tự kỷ trên khắp Việt Nam và viết thành các truyện ngắn, ký sự.
Trong thời gian này, anh Trung nhận ra rằng: “Các gia đình có trẻ tự kỷ chưa có giải pháp giáo dục con do họ thiếu kiến thức về tự kỷ và không đủ tài chính, địa phương thiếu dịch vụ đào tạo người tự kỷ và người xung quanh kỳ thị. Đặc biệt, gia đình thiếu kiên nhẫn khiến trẻ tự kỷ có hành vi xung đột với bố mẹ, không có tiếng nói chung và tự cô lập bản thân”.
Ròng rã 6 năm nghiên cứu, từng “gõ cửa” nhiều doanh nghiệp để tìm đối tác đồng hành, anh Trung quyết định tự gây dựng thay vì trông chờ người khác. Năm 2019, anh thành lập Công ty TNHH Trái tim VAPs. Với 4 mô hình (nhà hàng, siêu thị, hiệu sách, homestay), đây là dự án tiên phong tại Việt Nam nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng thông qua trải nghiệm các dịch vụ do người tự kỷ tham gia lao động, hỗ trợ gia đình có con tự kỷ trong việc giáo dục và thay đổi góc nhìn về người khuyết tật.
Có con 8 tuổi bị tự kỷ thể nặng, chị Mai Thùy Dương (sinh năm 1991, tỉnh Lai Châu) chia sẻ: “Chồng tôi, gia đình và nhiều người xung quanh không hiểu về bệnh tự kỷ. Họ mặc nhiên đổ lỗi cho người mẹ và người chăm sóc trẻ. Không có người đồng hành, tôi luôn phải gồng mình để duy trì năng lượng dạy con hàng ngày và học hỏi kinh nghiệm từ cộng đồng phụ huynh có trẻ tự kỷ qua nhóm Facebook”.
Trong giai đoạn đại dịch Covid-19, chị Dương tiếp cận được nhiều khóa học trực tuyến với chi phí 1 triệu đồng/buổi nhưng vẫn loay hoay và thất bại trong việc dạy con. Lạc lối trong “ma trận” các khóa học và không đủ tài chính, chị Dương đành từ bỏ nghề giáo viên để xuống Hà Nội học thạc sĩ chuyên ngành giáo dục đặc biệt, với mong muốn có nghề để tự dạy con mình và hỗ trợ các trẻ đặc biệt khác tại quê nhà.
Hạnh phúc khi tạo giá trị cho cộng đồng
Khác với các khóa học chỉ dạy lý thuyết qua tình huống giả định, khi xin học tại dự án VAPs, chị Dương được vận dụng lý thuyết vào thực hành trải nghiệm với chính các bạn tự kỷ. Trở về quê được 4 tháng nay, chị Dương vui mừng chia sẻ: “Trước đây, tôi luôn sợ con đánh, cào, cấu và không nghe lời. Giờ đây, tôi đã tiết chế được hành vi tiêu cực của con, tạo được động lực giao tiếp và hòa nhập cho con. Anh Trung đã tự nghiên cứu và tạo dự án trải nghiệm hiệu quả để giúp đỡ nhiều phụ huynh có con mắc bệnh tự kỷ”.
Anh Trung cho biết: “Để hiểu người tự kỷ, tôi phải nghiên cứu kỹ về đặc điểm tâm lý và bộ não của họ. Để đào tạo người tự kỷ làm việc, tôi dựa vào đặc tính rập khuôn của họ để thiết kế quy trình làm việc cố định, từ việc sắp xếp đồ đạc cho đến các bước phục vụ khách hàng”.
Trong quá trình đào tạo, người tự kỷ nhiều lần đập phá đồ và có hành vi tiêu cực do khả năng chịu đựng kém và tổn thương trong quá khứ. Anh Trung phải mất khoảng thời gian dài để đưa họ trở về trạng thái bình yên, giúp chuyển hóa hành vi tiêu cực sang ngôn ngữ lành mạnh và thân thiện hơn.
Giám đốc điều hành dự án VAPs bày tỏ: “Dù tốn kém nhiều công sức và chi phí, tôi thấy hạnh phúc khi đào tạo được người tự kỷ làm việc. Điểm mạnh của nhân viên tự kỷ không nằm ở năng suất, mà ở sự thuần khiết, không giả dối, làm việc vì vui”. Trong số nhân viên của VAPs, từ cậu bé bị khủng hoảng tinh thần với hành vi đập đồ, giờ đây, Quang Anh (23 tuổi) là một trong những nhân viên tự kỷ năng động, tự tin dẫn chương trình tại dự án VAPs.
Quang Anh cho biết: “Tôi thấy vui khi làm việc và mong được phục vụ khách hàng nhiều hơn”. Trải nghiệm dự án VAPs, chị Vũ Thi (32 tuổi, Hà Nội) bày tỏ: “Tôi từng biết một số gia đình có con tự kỷ gặp nhiều áp lực tinh thần và tài chính để con họ được bình ổn. Khi thấy các bạn tự kỷ ở đây có thể làm nhân viên bán hàng hay lễ tân, thì tôi nghĩ VAPs là mô hình kinh tế hiệu quả để hỗ trợ nhiều gia đình khác có hoàn cảnh tương tự”.
Đầu năm 2026, khi chuyển sang văn phòng mới với diện tích gấp 6 lần, dự án đổi mới sáng tạo bằng cách tích hợp đa dạng các loại hình dịch vụ trong một tổ hợp kinh tế gồm các mô hình: phòng studio, phòng cho thuê hội thảo, cà phê sân vườn, giặt là, nhà hàng, siêu thị, hiệu sách, homestay. Với 11 bạn trẻ mắc bệnh tự kỷ từ 18-32 tuổi, mô hình kinh tế này phục vụ tất cả khách hàng, kể cả người chưa hiểu về người tự kỷ.
Anh Nguyễn Đức Trung xác định: “Chúng tôi phải chứng minh năng lực phục vụ của người tự kỷ để khách hàng đến vì chất lượng dịch vụ, chứ không đơn thuần vì tính nhân văn của dự án. Điều này đòi hỏi năng lực, sức khỏe và sức bền của các bạn phải tốt hơn. Hơn nữa, việc nâng cao nhận thức cộng đồng hiệu quả nhất là thông qua trải nghiệm tận mắt thấy các bạn tự kỷ làm việc”.
Hiện nay, dự án VAPs thu hút sự hợp tác của các trường học, trung tâm giáo dục, doanh nghiệp xã hội, tổ chức phi lợi nhuận với mục tiêu hỗ trợ người tự kỷ và nâng cao nhận thức cộng đồng. Vì lượng khách và gia đình muốn gửi con tự kỷ ngày càng đông, anh Trung dự định đưa phụ huynh vào vận hành mô hình. Anh cho rằng: “Phụ huynh phải đồng hành, không thể phó mặc trách nhiệm cho xã hội. Họ sẽ giám sát, điều phối người tự kỷ làm việc, tạo thành một cộng đồng tự hỗ trợ và tăng tính bền vững cho mô hình”.
Đã đón hơn 10.000 lượt khách, dự án VAPs của anh Nguyễn Đức Trung là hệ sinh thái kinh tế có sức sống, giúp người tự kỷ tự tin trở thành lực lượng lao động, giảm gánh nặng cho gia đình và xã hội, đồng thời góp phần xóa bỏ kỳ thị cộng đồng người yếu thế.
