Đảo núi lửa cổ Lý Sơn (đặc khu Lý Sơn, Quảng Ngãi) rộng gần 10,4km², có khoảng 24.000 dân. Trên đảo có hơn 550ha đất nông nghiệp, trong đó 330ha chuyên trồng hành, tỏi.
Theo ghi nhận của PV Báo SGGP những ngày giữa và cuối tháng 8-2026, trên các vùng sản xuất nông nghiệp ven những miệng núi lửa cổ, người dân tất bật làm đất, xuống giống vụ hành.
Những thửa ruộng được phân chia theo địa hình, lấy đá ong và nham thạch núi lửa xếp tầng làm bờ bao, trông như ruộng bậc thang ở Tây Bắc.
Tại vùng trồng hành, tỏi của cư dân thôn Đông An Vĩnh, nhiều thửa ruộng vẫn giữ cấu trúc bậc thang bằng đá ong, nham thạch núi lửa. Nơi đây có Di tích khảo cổ Xóm Ốc thuộc văn hóa Sa Huỳnh, niên đại khoảng 2.500 năm.
Lão nông Đinh Ngọc Thoại (63 tuổi, thôn Đông An Vĩnh) kể, nghề trồng hành, tỏi ở Lý Sơn hình thành khoảng 350 năm trước, dựa trên đặc thù địa hình nham thạch núi lửa. Mỗi năm, người dân chỉ trồng một vụ tỏi kéo dài khoảng 4,5-5 tháng, tương đương 135-150 ngày. Thời gian còn lại gối vụ hành và các loại cây màu như đậu, bắp, dưa...
Theo ông Thoại, do canh tác giữa vùng nham thạch núi lửa cổ nên phương thức làm đất, mùa vụ ở Lý Sơn rất đặc thù.
“Mỗi năm, chúng tôi cải tạo toàn bộ đất ruộng hành, tỏi, làm lại 4 lớp đất, gồm 2 lớp dưới cùng là đất thịt núi lửa, một lớp đất vụ mùa cũ và lớp cát biển trên cùng. Cách làm này tạo lớp đệm giữ ẩm, nước, phân và dinh dưỡng, giúp cây sinh trưởng ổn định, đạt sản lượng cao, thơm ngon hơn”, ông Thoại kể.
Chị Đinh Thị Lượm (45 tuổi, thôn Đông An Vĩnh) chia sẻ, nhờ canh tác trên đất núi lửa, cát biển giữa sóng gió hải đảo, hành, tỏi Lý Sơn từ lâu đã trở thành sản vật nổi tiếng. Tỏi Lý Sơn được nhiều du khách trong và ngoài nước chọn mua làm quà khi đến đảo.
“Nhắc đến tỏi Lý Sơn phải kể đến tỏi cô đơn, có giá hàng triệu đồng mỗi kg. Loại tỏi này chỉ có một tép, tự sinh ra trong mỗi vụ chứ không phải muốn là trồng được. Mỗi sào may lắm thu được 5-10kg, còn lại là tỏi nhiều tép. Vì hiếm nên giá trị rất cao, ngoài ra còn được xem là dược liệu tốt cho sức khỏe”, chị Lượm cho biết.
Trên vùng ruộng thôn Đông An Vĩnh, ông Thoại canh tác 10 sào hành, tỏi. Theo ông, nếu được mùa, mỗi vụ tỏi đạt 4-5 tấn, bán với giá 50.000-55.000 đồng/kg, thu hơn 200 triệu đồng, chưa kể 2-3 vụ hành gối đầu.
Tuy nhiên, chi phí canh tác hành, tỏi rất cao, nhất là điện, nước tưới, công lao động, cải tạo đất, vận chuyển và tiêu thụ. Hàng năm, người dân còn đối mặt với thiên tai diễn biến phức tạp.
Ba loại hình thiên tai khiến người trồng hành, tỏi lo nhất là bão, mưa ngập và sương mù từ biển. Có năm, nhiều hộ mất trắng do mưa gây ngập úng hoặc sương mù khiến năng suất giảm.
“Lo nhất là giá cả bấp bênh, liên tục giảm trong hơn 10 năm trở lại đây. Trước kia, 1kg tỏi có giá hơn 100.000 đồng, nay chỉ còn 40.000-50.000 đồng/kg. Tỏi Lý Sơn lâu nay chủ yếu bán trôi nổi trên thị trường, không được bảo hộ, tiềm ẩn nhiều rủi ro, thất thoát”, ông Thoại nói.
Mở hướng canh tác xanh, liên kết du lịch trải nghiệm
Theo anh Nguyễn Văn Nhật, chủ thương hiệu tỏi sạch Phú Sinh, nghề trồng hành, tỏi ở Lý Sơn đang trở thành câu chuyện văn hóa độc đáo, có nhiều tiềm năng phát triển du lịch trải nghiệm. Hiện anh phát triển dây chuyền sản xuất, chế biến sâu tỏi Lý Sơn theo hướng nâng cao giá trị với nhiều sản phẩm OCOP, góp phần đưa tỏi Lý Sơn trở thành sản phẩm OCOP 5 sao quốc gia.
Ông Huỳnh Ngọc Dũng, Giám đốc Ban Quản lý Khu bảo tồn biển Lý Sơn, cho rằng cây hành, tỏi giúp duy trì sinh kế cho người dân, nhưng phương thức canh tác hiện nay cũng tác động đến hệ sinh thái đảo, nhất là việc sử dụng cát san hô, đất núi lửa để cải tạo ruộng.
“Về lâu dài, cần hạn chế sử dụng quá mức cát san hô, đất núi lửa để giảm tác động đến hệ sinh thái biển. Địa phương cần hỗ trợ người dân chuyển sang canh tác tuần hoàn, ứng dụng nông nghiệp hữu cơ, vi sinh để sản xuất bền vững hơn”, ông Dũng chia sẻ.
