Trước thảm họa trận động đất ở Sumatra (Indonesia), một loạt câu hỏi được đặt ra: Liệu động đất có ảnh hưởng đến tuổi thọ của trái đất? Trận động đất thế kỷ này có liên quan gì đến những trận động đất ở Nghệ An trong vài ngày gần đây? Phóng viên báo SGGP đã có cuộc trao đổi với GS-TSKH Lê Minh Triết, Chủ tịch Hội đồng Khoa học liên ngành tại TPHCM thuộc Viện Khoa học và công nghệ VN.
- PV: Xin GS cho biết nguyên nhân vụ động đất ở Sumatra ngày 26-12-2004?
- GS-TSKH Lê Minh Triết: Trận động đất ở Sumatra vừa qua thuộc loại động đất kiến tạo, tức là quá trình vận động bên trong trái đất, làm cho năng lượng tích tụ bên trong nó bùng nổ ra. Từ những năm 50 – 60, trong khoa học về trái đất, người ta đã đưa ra lý thuyết để giải thích sự hình thành đại dương và lục địa, gọi là thuyết kiến tạo mảng.
Theo lý thuyết này, lục địa không đứng yên mà dịch chuyển ngang trên quyển dẽo (asthenosphere) nằm ở độ sâu 30-70km bên dưới mặt đất. Khi ranh giới của các mảng chạm vào nhau, một mảng có thể chui xuống phía dưới và nơi đó hoạt động kiến tạo rất mạnh mẽ. Trận động đất vừa qua là do va chạm giữa hai mảng Á-Âu và Ấn-Úc. Đối lưu nhiệt trong lòng trái đất tạo ra năng lượng lớn làm cho các mảng di chuyển.
Vụ động đất ở Indonesia vừa rồi có thể xác định là cấp 12 – cấp cao nhất độ richter chỉ cho ta biết năng lượng do trận động đất giải tỏa, còn cấp động đất biểu thị tác động của động đất trên bề mặt.
Trận động đất này là trận động đất nông, bởi vì theo tính toán của các nhà địa chất và địa chấn Mỹ thì nó cách mặt đất khoảng 10 km. Trận động đất này đã gây nên sự sụt lún lớn và kéo một khoảng khá dài 600-700 km.
Chính động đất nông mới gây ra sự tàn phá lớn. Indonesia là nơi tiếp giáp của hai mảng lớn nên thường xảy ra động đất.
- Khoa học hiện đại có thể dự báo được khu vực thường xảy ra động đất?
- Từ cuối thế kỷ 19 cho đến giữa những năm 50 của thế kỷ 20, người ta đã vạch ra được “bản đồ” phân bố tâm động đất lớn. Nó tập trung chủ yếu ở hai vành đai: Vành đai Thái Bình Dương kéo dài từ Nam Mỹ đến Bắc Mỹ vòng qua Alaska xuống Nhật Bản, Đài Loan (chia thành nhiều nhánh) và xuống ở Indonesia. Vành đai thứ 2 là từ Địa Trung Hải đi qua khu vực Nam Á kéo dài và gặp vành đai thứ nhất cũng tại Indonesia nhưng vành đai Thái Bình Dương có cường độ mạnh hơn.
- Còn nguy cơ động đất ở Việt Nam, thưa GS?
- Việt Nam nằm cách xa hai vành đai này, tần suất xảy ra động đất lớn là thấp. Trong thế kỷ 20 vừa qua, chỉ ghi nhận được hai trận động đất lớn là ở vùng Tây Bắc VN xảy ra trong năm 1935 và 1983 với cường độ trên 6 độ richter (tương đương với cấp 8).
- Những trận động đất vừa qua ở Nghệ An có liên quan gì đến trận động đất ở Sumatra? GS có thể nói rõ hơn về nguy cơ động đất ở Nghệ An?
- Những vụ động đất ở Nghệ An vừa qua không thể khẳng định chắc chắn là do trận động đất ở Indonesia gây ra được. Nhưng ở một mức độ nào đó, nó cũng có ảnh hưởng, vì sau một trận động đất lớn thường tạo ra một chấn động lan khắp trên toàn cầu.
Tại Việt Nam có hai vùng đứt gãy đó là sông Cả-sông Mã và sông Đà-sông Hồng (trong chuyên môn người ta gọi là nếp đứt kiến tạo). Đứt gãy sông Đà-sông Hồng là vùng có động đất mạnh hơn. Nghệ An nằm trong vùng đứt gãy của sông Cả và sông Mã. Theo phân vùng động đất ở VN, vùng động đất cao nhất chỉ đạt cấp 8.
- Còn ngoài thềm lục địa của nước ta, nơi nào có nguy cơ động đất và có thể có sóng thần xuất hiện?
- Theo bản đồ phân vùng động đất do Viện Vật lý địa cầu VN thành lập thì vùng biển Bắc Bộ không xảy ra. Vùng biển phía Nam cũng có nhưng cường độ nhỏ hơn. Vùng ngoài khơi thuộc bờ biển miền Trung cũng có khả năng xảy ra động đất, nhưng chỉ với mức độ cấp 7, cấp 8 mà thôi.
Với cấp độ động đất như trên, nếu xảy ra động đất ở vùng biển này cũng chưa đủ sức gây nên sóng thần (phải từ 7 độ richter trở lên mới gây ra sự lún sụt ở đáy đại dương. Đồng thời động đất nông -tâm từ khoảng 30 km trở lại - khi có lún sụt thì nó mới tạo nên khối nước có thể gây sóng thần.
- Thưa GS, Việt Nam có bị ảnh hưởng sóng thần của những trận động đất ở các nước trong khu vực?
- Trong lịch sử thì chưa có trận sóng thần nào do động đất ảnh hưởng đến VN. Đối với VN, do được che chắn bởi hệ thống đảo nên cũng ít chịu ảnh hưởng nếu động đất xảy ra ở phía Nam. Tuy nhiên nếu động đất xảy ra ở phía Bắc Indonesia với cường độ lớn thì vùng ven biển Nam bộ và ven biển miền Trung nước ta cũng có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi sóng thần.
- Trái đất hiện nay đang còn rung sau vụ động đất vừa rồi, vậy nó có ảnh hưởng đến trục quay của trái đất?
- Bản thân trái đất cũng có hiện tượng sai lệch trục quay, khi trái đất quay với chu trình 26.000 năm nhưng vỏ trái đất là vật thể đàn hồi nên sau trận động đất vừa rồi thì nó vẫn còn rung, nhưng cuối cùng rồi nó cũng sẽ trở lại bình thường.
- Những trận động đất lớn như thế có ảnh hưởng gì đến tuổi thọ của trái đất? Những trận động đất có sắp xếp lại sự phân bố của đại dương và lục địa?
- Động đất xảy ra có thể làm sụt lún ở ngoài đại dương cũng như trên đất liền nhưng động đất không làm ảnh hưởng đến tuổi thọ của trái đất. Và động đất không làm biến đổi sự phân bố các đại dương và lục địa (quá trình phân bố này xảy ra từ cách đây khoảng 120 đến 180 triệu năm).
- Vậy sự tồn tại của trái đất sẽ quyết định bởi yếu tố nào?
- Theo các nhà khoa học, trái đất có tuổi khoảng 4,6 tỉ năm. Trái đất tồn tại là nhờ mặt trời, theo tính toán, để đốt cháy hết lượng khí hydro thì phải mất khoảng 5,5 tỉ năm nữa. Tác nhân thứ 2 làm thay đổi sự sống trên trái đất là các va chạm của những tiểu hành tinh hoặc thiên thạch lớn.
HỒNG LAM
Kết cấu vỏ và ruột trái đất hiện nay như thế nào? |
