Thượng nêu bên bờ biển Đông

Từ Đèo Ngang vào đến Hạ Cờ là các làng biển của những huyện Quảng Trạch, Ba Đồn, Bố Trạch, Đồng Hới, Quảng Ninh, Lệ Thủy (tỉnh Quảng Bình) nối nhau dài đến 121km, đồng loạt làm hội thề thượng nêu vào trưa 30 Tết. Cây nêu được thượng lên, căng tròn chót vót với sóng gió biển quê, chứng giám lòng thủy chung, trượng nghĩa, yêu nòi, cưu mang, cố kết của con dân trên cát.

Lễ thượng nêu ở làng biển sắp bắt đầu

Hội thề thượng nêu

Trưởng thượng các làng cúng tế trong đình, cầu các vật linh của biển như cá voi ông, cá voi bà phù hộ cho mùa đánh bắt năm mới được bội thu. Bên ngoài đình, đám thanh niên thượng lên hai cây nêu được người dân dâng đến. Ấy là hai cây tre ngà, thon cao, ưỡn ngực hứng gió, phía trên nguyên ngọn cong như mũi bút viết vào trời xanh. Cụ Nguyễn Văn Đồng ở làng biển Quảng Xuân, Quảng Trạch, kể: “Thượng nêu là một lễ hội thề giữa làng, sống có thủy chung, đối đãi với khách trong ngoài trên tinh thần trượng nghĩa, thương yêu giống nòi... thề một lòng một dạ hướng về biển Đông để thần biển cho được con tôm, cái cá ngày một bội thu”. Khi cây nêu trong đình làng được thượng thẳng đứng, thì ly rượu tưới nêu được rót ra và chủ tế của đình trao mỗi người mỗi chén lộc để nhớ về tổ tiên khai canh dựng làng. Ngày nay, hội thề thượng nêu ở các làng biển, theo nhiều bậc cao niên ở Quảng Trạch, Bố Trạch, Lệ Thủy... còn có cúng thề góp sức bảo vệ biển đảo khi dong thuyền ra khơi đánh cá. Cụ Đồng nói thêm: “Nhà ai đi câu thì trên ngọn nêu treo những lưỡi câu, nhà ai làm lưới thì treo cái thoi dệt lưới làm biểu tượng cầu phù hộ mùa sau bội thu. Ngày nay, để thể hiện tấm lòng trung trinh với làng nước, cờ Tổ quốc được treo lên nơi cao chót vót của cây nêu, cũng là tinh thần đi đâu đều hướng về tính thương nòi của làng biển bền chắc trước sóng gió ba đào”.

Nêu như vị thần

Cụ Trương Phương Xa ở xã biển Bảo Ninh cho hay: “Tôi nghe truyền miệng rằng, thời các xứ biển mới lập làng, dựng nêu để biết năm đó vui hay buồn. Vui thì cả xóm dựng nêu, buồn thì không có cây nêu nào được xướng. Bởi xưa thuyền mành nhỏ bé, ra biển năm nào cũng có vài ba chiếc đánh cá bị chìm, người chết, mộ gió trên cát nhiều thêm từng năm. Năm nào xóm nào, làng nào người mất nhiều vì sóng to gió cả thì nêu không được trồng với mục đích chia buồn những nóc nhà trong xóm có tang gia. Nếu chết nhiều người thì có khi cả làng không thể thượng nêu. Còn chết một người thì gia đình đó sẽ không trồng nêu để người làng đi xa về biết mà đến thăm nom động viên”.

Nhưng ở vùng Ngư Thủy của huyện Lệ Thủy có một câu chuyện về cây nêu khá lạ khi cụ Trương Văn Bá kể: “Làng biển hay làng ven sông làm nghề nước nôi, xưa nhiều xóm đi quanh năm, cuối năm đến tết về lại bờ, trước khi làm mâm giỗ cúng tất niên, việc trước nhất phải báo cho nóc nhà khác biết gia đình đoàn viên bằng cách trồng cây nêu. Cũng vì thế mà nhiều làng biển xem đó là thần đoàn viên.

Mỗi năm một phiên chợ nêu

Trước đây cây nêu được dựng lên khắp nơi, nhưng ngày nay chỉ còn phổ biến ở làng biển. Và chợ bán cây nêu thường họp ở mé cửa sông hay bên bãi biển làng, chợ họp vài ba ngày đến sáng 30 Tết thì hết phiên, năm sau mới trở lại. Cụ Đồng kể: “Cây nêu phải bằng tre đẹp, chắc khỏe, không cần phải cầu kỳ nhưng có mối, mục hay lỗ kiến chui vào người bán nêu sẽ thất bại vì người làng chẳng ai muốn thượng cây nêu như thế. Các lóng tre đều tăm tắp luôn được ngã giá cao, có khi chợ nêu rộn ràng lên bởi những buổi đấu giá các cây nêu đẹp nhất mùa. Ai mua được cây nêu như thế, vững dạ lắm. Nêu nhà ai sau tết ở các đốt có mọc nụ, xem như lộc đến cả năm, may mắn vô cùng”.

Ngày nay các làng biển đã có đường ô tô vào tận xóm, đường bộ vận chuyển tốt nên xe đặt tre ở tận Hà Tĩnh chở vào, làng biển dịp cuối năm nhộn nhịp. Cây nêu càng dài, thon càng được lựa chọn kỹ. Ông Hồ Cường ở làng biển Lý Hòa (Bố Trạch) nói thêm: “Chọn cây nêu tốt theo ý gia đình là đưa về nhà, gác lên nơi cao ráo. Không để trẻ con đùa nghịch bước qua gốc nêu hay ngọn nêu, phải gác lên cao, trọng thị tỉa tót nhẵn đều mắt tre, vì nêu như thần nên không để ai bước qua một cách mạo phạm. Nếu điều đó diễn ra là có lỗi với truyền thống lễ tiết thượng nêu, dễ không may trong vụ biển mới”.

Mùa thượng nêu năm nay lại bắt đầu, làng biển đang nhộn nhịp với giá cây nêu, có nơi mỗi cây bán giá 300.000 đồng, có làng bán giá 500.000 đồng nhưng người mua cứ thế thuận lòng đến trả tiền, ít khi mặc cả. Cây nêu làng biển mùa này xướng lên, ai cũng hướng về biển Đông quê hương để khấn cúng một mùa mới an toàn và đánh bắt con cá, con tôm được bình an như lòng mong đợi.

MINH PHONG

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất