Lịch sử phát triển của thị trường lao động cho thấy, mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều khiến nhiều nghề biến mất nhưng đồng thời tạo ra những công việc mới. AI cũng không phải ngoại lệ. Sự khác biệt là tốc độ thay đổi lần này diễn ra nhanh hơn rất nhiều.
Những kỹ năng từng giúp người lao động (NLĐ) tạo lợi thế hôm nay có thể trở nên phổ biến chỉ sau vài tháng, thậm chí vài tuần, khi AI có thể thực hiện chúng chỉ trong vài giây. Điều đó khiến không ít NLĐ rơi vào tâm trạng bất an.
Tuy nhiên, thực tế đang chứng minh AI không đơn thuần lấy đi việc làm, mà trước hết làm thay đổi bản chất công việc. Nhân viên chăm sóc khách hàng không còn mất hàng giờ trả lời những câu hỏi lặp lại. Người làm truyền thông có thêm “trợ lý” hỗ trợ viết nội dung, thiết kế hình ảnh hay phân tích dữ liệu.
Giá trị của NLĐ vì thế không còn nằm ở khả năng xử lý nhanh những công việc mang tính kỹ thuật, mà ở khả năng giải quyết những vấn đề phức tạp, sáng tạo, giao tiếp, thấu cảm và đưa ra quyết định.
Đó cũng là lý do ngày càng nhiều doanh nghiệp không còn tuyển dụng chỉ dựa trên bằng cấp hay số năm kinh nghiệm. Điều họ tìm kiếm là những người biết học cái mới, sẵn sàng thay đổi và có thể làm việc cùng AI để tạo ra hiệu quả cao hơn. Trong bối cảnh ấy, “học tập suốt đời” không còn là một khẩu hiệu mà trở thành điều kiện để duy trì năng lực cạnh tranh trên thị trường lao động.
Tuy nhiên, thích ứng với AI không phải là trách nhiệm của riêng NLĐ. Doanh nghiệp cũng cần thay đổi cách tiếp cận. AI nên được xem là công cụ giúp nâng cao năng suất, chứ không chỉ là lý do để cắt giảm nhân sự hoặc gia tăng áp lực lên những người ở lại.
Nếu năng suất tăng nhưng NLĐ phải gánh khối lượng công việc lớn hơn mà không được đào tạo, ghi nhận và đãi ngộ tương xứng, AI rất dễ trở thành nguồn cơn của những bất ổn trong quan hệ lao động.
Về phía các cơ sở đào tạo, chương trình học cũng cần chuyển dịch từ truyền đạt kiến thức sang trang bị năng lực. Khi AI có thể cung cấp thông tin chỉ trong vài giây, điều sinh viên cần hơn là tư duy phản biện, khả năng đặt câu hỏi, giải quyết vấn đề và làm việc với công nghệ. Đây mới là những năng lực khó bị thay thế và có giá trị lâu dài.
AI sẽ tiếp tục phát triển và còn tác động đến nhiều ngành, nghề hơn nữa. Nhưng trong cuộc chơi mới, người chiến thắng không phải là người chống lại AI, mà là người biết sử dụng AI để làm tốt hơn những điều chỉ con người mới có thể làm. Đó mới là lợi thế cạnh tranh bền vững của NLĐ trong kỷ nguyên số.
