Hương đất, hồn người trong gốm Lái Thiêu

Thấy mình trong gốm

Bà Phan Thị Hường (ngụ phường Lái Thiêu) theo nghề từ khi còn rất trẻ và gắn bó với nghề gốm gần 40 năm nay. Với bà, đây là kế sinh nhai, nhưng cũng là cách gìn giữ truyền thống gia đình. “Mỗi khi một cái chén, cái đĩa thành hình, tôi như thấy cuộc đời của mình trong đó. Gia đình tôi nhiều thế hệ làm gốm, nên từ nhỏ tôi đã quen với mùi đất, tiếng bàn xoay, ánh lửa đỏ của lò nung”, bà Hường tâm sự.

Khác với nhiều nghệ nhân gắn bó với đất sét và lò nung từ nhỏ, anh Huỳnh Xuân Huỳnh đến với gốm Lái Thiêu từ sự tò mò khi tiếp xúc với bộ sưu tập gốm của người hàng xóm. Từ những tìm hiểu ban đầu, niềm yêu thích dần trở thành đam mê và thôi thúc anh đi sâu nghiên cứu lịch sử làng gốm.

Anh nhận ra đằng sau những chiếc chén, chiếc đĩa quen thuộc là cả một dòng chảy văn hóa của vùng đất Nam bộ. Càng tìm hiểu, anh càng trăn trở khi nhiều giá trị của gốm Lái Thiêu đang dần vắng bóng trong đời sống.

Từ những trăn trở về việc bảo tồn và phát huy giá trị gốm Lái Thiêu, anh Huỳnh thành lập xưởng gốm Nắng Ceramics tại Lái Thiêu, chọn một hướng đi riêng là kết nối giá trị truyền thống với nhu cầu của người trẻ.

Bên cạnh việc phục hồi một số kỹ thuật cũ, anh thử nghiệm các dòng men mới, thiết kế những sản phẩm mang hơi thở đương đại nhằm đưa gốm đến gần hơn với đời sống hiện đại. Anh cũng tổ chức các hoạt động trải nghiệm làm gốm cho sinh viên, chia sẻ kiến thức về nghề cho cộng đồng, góp phần lan tỏa tình yêu đối với gốm Lái Thiêu.

Với anh Huỳnh, bảo tồn không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ như trong quá khứ. Điều quan trọng hơn là tạo ra chỗ đứng mới cho gốm trong đời sống hôm nay, để người trẻ có thể tiếp cận, sử dụng và tìm thấy sự đồng điệu với một chất liệu đã gắn bó hàng trăm năm với vùng đất Lái Thiêu.

Sưu tập gốm quý

Gắn với đời sống người dân Nam bộ suốt nhiều thập niên, gốm Lái Thiêu từng hiện diện trong nhiều gia đình qua những chiếc bát, chiếc đĩa hay chậu kiểng mang các họa tiết quen thuộc như hoa cúc, cây chuối, con gà. Tuy nhiên, trước sự thay đổi trong nhu cầu sử dụng và sự xuất hiện của các vật liệu mới, nhiều sản phẩm gốm truyền thống của Lái Thiêu dần vắng bóng trong đời sống.

Từ thực tế đó, nhiều người yêu gốm đã tham gia gìn giữ và lan tỏa những giá trị của làng nghề. Trong số đó có anh Huỳnh Minh Thanh, Chủ nhiệm CLB Gốm sứ - Chậu xưa Lái Thiêu thuộc Hội Sinh vật cảnh TPHCM. Tiền thân là CLB Cổ vật Thuận An, được thành lập vào năm 2013, hiện nay CLB đã phát triển lên 29 hội viên.

Anh Huỳnh Minh Thanh bắt đầu sưu tầm gốm Lái Thiêu từ khi còn trẻ. Đến nay anh đã sở hữu hơn 3.000 món gốm, trong đó nhiều hiện vật có tuổi đời trên 100 năm. Để xây dựng bộ sưu tập này, hơn 25 năm qua, anh kiên trì tìm kiếm, sưu tầm tại nhiều địa phương.

Với anh, mỗi hiện vật tìm được không là món đồ gốm vô tri, mà đó là một câu chuyện về lịch sử, về đôi bàn tay khéo léo của những nghệ nhân xưa. Điểm nhấn trong bộ sưu tập của anh chính là những chiếc chậu cổ Lái Thiêu, vật dụng từng xuất hiện trong các khu vườn thượng uyển hay trong các gia đình quyền quý.

Việc sưu tầm đòi hỏi sự am tường về cốt gốm, nước men và cả bút pháp của người thợ vẽ. “Gốm Lái Thiêu có hồn riêng, phản ánh tính cách phóng khoáng, chất phác của người dân Nam bộ. Tôi sưu tầm không phải để kinh doanh, mà mong những giá trị xưa không bị lãng quên”, anh Thanh bày tỏ.

Không dừng ở việc sưu tầm, anh Thanh còn thường xuyên tham gia các cuộc trưng bày, triển lãm nhằm giới thiệu giá trị của gốm Lái Thiêu đến công chúng. Trước đây, anh dành một phần không gian tại quán cà phê gốm ở phường Lái Thiêu để trưng bày các hiện vật, tạo điểm giao lưu cho những người yêu gốm. Hiện anh đang sắp xếp và mở rộng khu trưng bày để phục vụ khách tham quan.

Thông qua các hoạt động của CLB Gốm sứ - Chậu xưa Lái Thiêu, nhiều người trẻ đã có cơ hội tiếp cận những hiện vật gắn với lịch sử làng nghề. Theo anh Huỳnh Minh Thanh, đó cũng là cách để các giá trị của gốm Lái Thiêu tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa.