Nhạc sĩ “không tuổi” họ Phan

Với giai điệu trữ tình, đằm thắm chất dân ca, với lời ca giàu cảm xúc và thường lấy từ những bài thơ hay, nhiều ca khúc của nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu chẳng những dễ đi vào lòng người đương thời, mà còn giữ được sức sống bền lâu qua năm tháng.

Có đến ba thế hệ - bố mẹ, con cái rồi đến cháu nội cháu ngoại - ngay từ khi còn là đứa trẻ lên ba đều đã làm quen với nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu qua Những em bé ngoan và Đội kèn tí hon. Hai bài hát “tủ” của trẻ con này sắp tròn năm mươi tuổi. Vậy là đã nửa thế kỷ nay, các cô cậu mẫu giáo vẫn ngày ngày véo von: “Em được khen là em bé ngoan vì chúng em đi học đều”, hay “Te tò te đây là ban kèn hơi, tò tò tò tò te có anh nào muốn chơi”...

Tám tư tuổi đời, gần sáu lăm năm làm nhạc sĩ. Nói về đời, ông đã lên chức cụ từ lâu. Nói về nhạc, ông đích thực là một đại lão gia của làng ca khúc Việt Nam. Thế mà nhiều người thế hệ sau vẫn cứ gọi ông là “người anh em trẻ mãi không già”. Một nhân vật đã gắn với danh hiệu “Nhạc sĩ tuổi thơ” và “Nhạc sĩ tình yêu” sao có thể già đi được!

Nhờ đâu mà ông trẻ dai thế? Và những yếu tố nào đã đem lại sức sống lâu bền cho ca khúc của ông?

Trước hết, đó là tư chất thiên phú của người nghệ sĩ trong ông, là năng khiếu bẩm sinh về nghệ thuật thơ ca, sự nhạy cảm trước cái đẹp và nhạy bén trước thời cuộc.

Thứ hai, vốn dân ca có ý nghĩa to lớn trong sáng tác của ông đã được khởi nguồn từ tiếng ru, điệu hò và những câu hát huê tình của mẹ. Mẹ là người thầy đầu tiên về âm nhạc dân tộc, một “nghệ sĩ nhân dân không tên tuổi” đã khơi dậy trong ông tình yêu âm nhạc. Rồi từ đó chất liệu nhạc cổ được ông không ngừng chắt chiu, gom góp để có được những giai điệu đậm chất dân ca của các vùng miền khác nhau, từ Bắc chí Nam, từ miền núi, cao nguyên đến vùng sông nước, đồng bằng. Bắc bộ có mặt trong Giai điệu quê mình (thơ Thế Hùng), Nghệ - Tĩnh trong Sợi nhớ sợi thương (thơ Thúy Bắc), Huế trong Đây thôn Vĩ Dạ (thơ Hàn Mạc Tử), Tây Nguyên trong Bóng cây Kơnia (thơ Ngọc Anh), Nam bộ trong Anh ở đầu sông em cuối sông (thơ Hoài Vũ)...

Thứ ba, cùng với vốn nhạc cổ, quá trình gây dựng vốn nghề ở ông chủ yếu do tự học, học trong “trường đời” và học suốt cuộc đời. Những sáng tác đầu tay viết theo bản năng đã giúp ông thành danh nhạc sĩ ngay từ khi còn “u ơ” nhạc lý. Có một chuyên gia nước ngoài từng nhận xét ông đã “biết đọc trước khi biết đánh vần”. Cho đến tuổi cổ lai hy ông vẫn “học để theo kịp thời đại”. Hiếm thấy vị U90 nào vẫn “chịu chơi” với công nghệ hiện đại, thành thạo nhắn tin trên di động và sử dụng email như ông!

Yếu tố quyết định cuối cùng là bối cảnh xã hội tạo nên cú hích cho tác giả sinh ra tác phẩm để đời. Thời khắc lịch sử châm ngòi cho cảm xúc bùng cháy. Cảm xúc chân thành khiến cho người nghe rung động. Nhiều người nghe rung động nghĩa là tác phẩm có công chúng. Và có được sự đồng cảm trong công chúng các thế hệ sau chứng tỏ tác phẩm mang sức sống bền lâu.

Những tác phẩm để đời của nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu có mặt ở các mảng khác nhau: tình ca, hành khúc, ca khúc thiếu nhi. Những năm sau này ông còn mở rộng “địa hạt” của mình sang “hài khúc” và “triết lý khúc”.

Một “Phan Huỳnh Điểu - tình ca” được khẳng định ngay từ bài hát đầu tay Trầu cau và “Ôi ta buồn ta đi lang thang” đã đưa tên tuổi tác giả vào danh sách các nhà tân nhạc. Dòng trữ tình được tiếp tục trong Tình trong lá thiếp, Những ánh sao đêm, Bóng cây kơnia thời chống Mỹ, Anh ở đầu sông em cuối sông, Thuyền và biển (thơ Xuân Quỳnh) thời hòa bình.

Một “Phan Huỳnh Điểu - hùng ca” bắt đầu gần như đồng thời với tình ca bằng hành khúc bất tử Giải phóng quân thời chống Pháp, rồi tiếp tục trong Cuộc đời vẫn đẹp sao (thơ Dương Hương Ly), Hành khúc ngày và đêm (thơ Bùi Công Minh) thời chống Mỹ. Không lên gân lên cốt, hành khúc của ông hòa vào dòng chảy trữ tình, vì ông cho rằng: “Hành khúc mà không lãng mạn thì ngán chết!”.

Không chỉ là người đa cảm, nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu còn nổi tiếng là “một tay” dí dỏm có hạng. Nhạc là người, ông không thể giấu được tính hóm hỉnh, châm biếm của con người mình trong âm nhạc. Bài hát vui Thật là khó nói từng là tiết mục “đinh” trong đám cưới ở Hà Nội cuối những năm 50. Sau này ông lại nổi “máu” hài trong một loạt bài phổ thơ: Cái quạt, Thiếu nữ ngủ ngày (Hồ Xuân Hương) và Người đẹp (Lò Ngân Sủng).

Ông là một trong số ít nhạc sĩ có nhiều thành công trong việc “chắp cánh cho thơ”. Nhạc sĩ Phong Nhã từng ca ngợi biệt tài phổ thơ “vượt cả thơ!” của Phan Huỳnh Điểu: nếu ở Trịnh Công Sơn “lời vượt nhạc”, thì ở Phan Huỳnh Điểu “nhạc vượt thơ”. Thể nghiệm phổ thơ đầu tiên đã có từ khi mới ngoài đôi mươi, nhưng ông thực sự cảm thấy tự tin chỉ từ Bóng cây kơnia, một bài thơ của Ngọc Anh mà ông đã loay hoay phổ tới ba lần trong gần chục năm và hoàn thành khi ngót nghét tuổi năm mươi. Đến tuổi cao niên, ông đặc biệt hứng thú với thơ cổ, với các danh nhân của các thế kỷ trước như Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Khuyến, Bà huyện Thanh Quan, Hồ Xuân Hương... Từ đó xuất hiện chùm ca khúc trào phúng và thâm thúy tính triết lý, nhưng vẫn không mất đi vẻ trữ tình đặc trưng của Phan Huỳnh Điểu.

Cây đàn mandoline luôn ở tầm tay để ông kịp với mỗi khi nổi hứng sáng tạo, vì như lời chàng nhạc sĩ không tuổi này từng nói: “Đàn của nghệ sĩ như kiếm của tráng sĩ, đừng bao giờ cất trong bọc!”.

Nguyễn Thị Minh Châu

Các tin, bài viết khác

Đọc nhiều nhất

Đề xuất lễ hội Đô thị Nước Mặn là di sản quốc gia

Đề xuất lễ hội Đô thị Nước Mặn là di sản quốc gia

Giám đốc Sở VH-TT tỉnh Bình Định Tạ Xuân Chánh cho biết, sở đang hoàn thiện các hồ sơ để tham mưu cho UBND tỉnh kiến nghị Bộ VH-TT-DL xem xét, đưa Lễ hội Đô thị Nước Mặn vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Dự kiến, hồ sơ sẽ được trình lên trong tháng 3-2021.

Phim

Nhiều cơ hội cho phim truyền hình Việt

Theo Trung tâm Sản xuất phim truyền hình, Đài Truyền hình Việt Nam (VFC), năm 2021, khán giả truyền hình sẽ tiếp tục được theo dõi hàng loạt siêu phẩm hấp dẫn. 

Âm nhạc

BTS - Nghệ sĩ thu âm toàn cầu năm 2020

Sau những thành công rực rỡ trong năm qua, nhất là 2 ca khúc gây tiếng vang lớn là Dynamite và Life Goes On, nhóm nhạc BTS của Hàn Quốc (ảnh) vừa được vinh danh là Nghệ sĩ thu âm toàn cầu của năm 2020. 

Sân khấu

Nỗ lực sáng đèn sàn diễn

Khi TPHCM cho phép hoạt động trở lại các sân khấu, nhưng vẫn đảm bảo nguyên tắc phòng dịch, các nghệ sĩ, nhân viên... nhiều đơn vị nghệ thuật vui mừng vì sắp được làm nghề, sau một tháng sân khấu tắt đèn.

Sách và cuộc sống

Thêm một cánh cửa bước vào Truyện Kiều

Hàng trăm năm qua, kể từ khi Truyện Kiều hiện diện trong đời sống xã hội, đến nay, tác phẩm đã được dịch ra hơn 70 thứ tiếng và vẫn luôn là chất liệu hấp dẫn cho hậu thế sáng tạo. Truyện Kiều tự kể (NXB Kim Đồng) của nhà văn trẻ Cao Nguyệt Nguyên được xuất bản gần đây là một tác phẩm như vậy. 

Sáng tác

Đứa bé

1. Vừa đi tới, cô gái đã trông thấy thằng bé cởi trần mặc quần cụt, xách cái cuốc chạy lăng xăng trên bờ kinh. Con kinh nhỏ vắt qua một cánh đồng rộng lớn. 

Mỹ thuật

Sài Gòn tương giao

Triển lãm “Sài Gòn tương giao” trưng bày hơn 20 tác phẩm của sinh viên năm cuối ngành Thiết kế ứng dụng sáng tạo - Đại học RMIT tại Bảo tàng TPHCM. Những câu chuyện đời thường của người dân TP được kể lại theo một cách mới, chân thật và sinh động, thể hiện nhiều góc nhìn khác nhau của giới trẻ về một Sài Gòn - TPHCM năng động, sáng tạo nhưng cũng rất gần gũi, thân thương.