Nhận diện điểm nghẽn và rào cản thể chế

Thể chế chưa theo kịp quy mô phát triển

Nghị quyết 31 đã tạo nền tảng quan trọng để TPHCM phục hồi và phát triển sau đại dịch Covid-19, tiếp tục khẳng định vai trò trung tâm lớn về kinh tế, tài chính, thương mại, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo (KH-CN, ĐMST) của cả nước. Trên cơ sở nghị quyết này, nhiều cơ chế, chính sách đặc thù được cụ thể hóa. Các dự án hạ tầng, chỉnh trang đô thị, chuyển đổi số, phát triển trung tâm tài chính quốc tế, liên kết vùng từng bước được thúc đẩy.

Tuy nhiên, sau 3 năm triển khai, thực tiễn phát triển của TPHCM đã thay đổi nhanh so với thời điểm Nghị quyết 31 được ban hành. Việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, đặt ra yêu cầu TPHCM phải thay đổi cấu trúc phát triển mới. Một đô thị trung tâm theo nghĩa truyền thống đang chuyển dần sang mô hình “siêu đô thị” đa cực, đa trung tâm, gắn với công nghiệp công nghệ cao, cảng biển, logistics, tài chính, dịch vụ, kinh tế biển, KH-CN và ĐMST.

Chính sự thay đổi cấu trúc phát triển đó đã làm lộ rõ hơn những rào cản thể chế. ThS Nguyễn Tuấn Anh (chuyên gia hành chính công) nhận định, sau 3 năm thực hiện Nghị quyết 31, một số điểm nghẽn về thể chế, phân cấp, nguồn lực, quy hoạch, hạ tầng, đất đai, giao thông, ngập nước, môi trường và năng lực thực thi đã hiện rõ hơn. Trong đó, thể chế hiện hành chưa theo kịp quy mô, tốc độ phát triển của một “siêu đô thị” hơn 15 triệu dân. Một số cơ chế vẫn mang tính thí điểm, thời hạn ngắn, phạm vi hẹp. Với một đô thị đặc biệt, nếu chính sách vẫn nặng tính “xin - cho”, phân quyền chưa triệt để, thẩm quyền chưa đi kèm trách nhiệm và nguồn lực, TPHCM khó xử lý nhanh những vấn đề phát sinh từ thực tiễn.

Điểm nghẽn khác được một số chuyên gia phân tích là phân cấp, phân quyền chưa tương xứng với vai trò và khối lượng công việc của thành phố. TPHCM được giao nhiều mục tiêu rất cao, nhưng trong từng lĩnh vực then chốt như quy hoạch, đầu tư, đất đai, tài chính - ngân sách, tổ chức bộ máy, tiền lương, KH-CN, dịch vụ công... vẫn phải qua nhiều tầng nấc xin ý kiến. Điều này làm tăng độ trễ chính sách, kéo dài thời gian xử lý hồ sơ, giảm hiệu quả điều hành và chưa khơi thông hết nguồn lực xã hội.

Ông Phan Hoàng Vũ, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Liên doanh Dịch vụ Container quốc tế cảng SSIT, cho rằng, định hướng phát triển mới đối với TPHCM nên được thiết kế theo tư duy đột phá hơn trước, chuyển từ cơ chế “xin - phân bổ ngân sách” sang cơ chế chủ động huy động và dẫn dắt nguồn lực thị trường. TPHCM không chỉ là trung tâm kinh tế nội địa mà phải trở thành “siêu đô thị” vùng, gắn với không gian phát triển mở rộng ra biển, trong đó kinh tế biển và logistics giữ vai trò trụ cột. Khi không gian phát triển thay đổi, cách huy động nguồn lực cũng phải thay đổi tương ứng.

Định hướng phát triển đô thị đa trung tâm

TPHCM còn đối diện một điểm nghẽn lớn hơn về mô hình phát triển và hạ tầng giao thông. TS Phạm Thái Sơn, giảng viên Trường Đại học Việt - Đức, phân tích, mô hình tăng trưởng cũ dựa nhiều vào lao động giá rẻ, mở rộng đất đai và gia tăng đầu tư truyền thống đang dần chạm ngưỡng. Trong bối cảnh cạnh tranh quốc tế, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và biến đổi khí hậu ngày càng mạnh mẽ, TPHCM phải chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên KH-CN, ĐMST, kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế biển, công nghiệp công nghệ cao và năng suất lao động.

Nhiều năm qua, TPHCM chịu sức ép rất lớn từ ùn tắc giao thông, ngập nước, ô nhiễm môi trường, thiếu không gian xanh, thiếu nhà ở xã hội, quá tải bệnh viện, trường học và chênh lệch chất lượng sống giữa các khu vực. Khi không gian phát triển được mở rộng, nếu tiếp tục quy hoạch theo từng dự án, từng khu vực, từng nhiệm kỳ, thành phố khó tạo ra cấu trúc phát triển đồng bộ, ổn định. Do đó, quy hoạch trong giai đoạn mới phải là quy hoạch kiến tạo tương lai, có tầm nhìn dài hạn, ổn định nhưng không cứng nhắc trước các biến động phát triển. Theo TS Phạm Thái Sơn, quy hoạch đô thị nên được đặt trong tư duy phát triển dài hạn và thích ứng biến đổi khí hậu. Vì vậy, nghị quyết mới nên xác lập định hướng phát triển đô thị đa trung tâm, tăng liên kết vùng, ưu tiên giao thông công cộng, phát triển không gian xanh và đô thị sinh thái.

Từ góc nhìn doanh nghiệp logistics, ông Phan Hoàng Vũ đề xuất, TPHCM nên được quyền chủ động tài chính cao hơn, nhất là quyền giữ lại và tái đầu tư nguồn thu từ đất đai, cảng biển, logistics và khu vực ven biển. Đối với không gian biển, nên xem đây là “quỹ phát triển chiến lược mới”, cho phép hình thành những khu kinh tế biển tích hợp cảng - logistics - công nghiệp - đô thị ven biển, cùng cơ chế đặc thù để thu hút nhà đầu tư cảng biển, phát triển thêm hàng trung chuyển nhằm hạn chế cạnh tranh nội bộ và mở rộng logistics quốc tế. TPHCM cần một khung thể chế đủ mạnh để chủ động huy động, phân bổ và dẫn dắt nguồn lực, nhất là trong bối cảnh mở rộng ra biển và tham gia sâu hơn vào chuỗi logistics toàn cầu.