Mở rộng không gian học tập
Đẩy mạnh quản trị dựa trên dữ liệu, chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong dạy học là một trong sáu nhiệm vụ trọng tâm của ngành GD-ĐT TPHCM trong năm học 2026-2027. Cùng với định hướng này, giáo dục STEM tiếp tục được tổ chức tại nhiều trường học và cấp học với những cách tiếp cận khác nhau.
Tại Trường Tiểu học Nguyễn Bỉnh Khiêm (phường Sài Gòn), các hoạt động STEM và trí tuệ nhân tạo được lồng ghép nhằm giúp học sinh bước đầu làm chủ công cụ số. Cô Đỗ Ngọc Chi, Hiệu trưởng nhà trường, cho biết học sinh được khuyến khích lựa chọn công cụ và tạo ra sản phẩm thay vì chỉ quan sát rồi làm theo giáo viên. Trong hoạt động “Nhà sáng tạo công nghệ nhí”, học sinh sử dụng Tinkercad để lắp ghép hình ảnh 3D và điều khiển robot thám hiểm sao Hỏa trên sa bàn. Với hoạt động “Biến hình cùng AI”, các em tiếp cận AI tạo sinh để sáng tạo hình ảnh và tìm hiểu vai trò của câu lệnh.
Chuẩn bị cho năm học 2026-2027, Trường THCS Trần Quốc Toản (phường Bình Trưng) đầu tư thiết bị và tổ chức các không gian học tập linh hoạt. Cô Nguyễn Thị Thu Hằng, Hiệu trưởng nhà trường, cho biết lớp học, thư viện, phòng thí nghiệm, hành lang hoặc sân trường đều có thể được sử dụng cho những hoạt động học tập phù hợp. Nhà trường đồng thời bồi dưỡng năng lực số cho giáo viên, bởi thiết bị chỉ phát huy hiệu quả khi người dạy biết lựa chọn và tổ chức hoạt động.
Trường THCS Trần Văn Ơn (phường Tân Định) triển khai STEM như một phương pháp dạy học, không giới hạn trong các môn khoa học tự nhiên. Giáo viên lựa chọn vấn đề, xây dựng kế hoạch tích hợp và đưa ra tiêu chí đánh giá sản phẩm. Thầy Nguyễn Công Phúc Khánh, Phó Hiệu trưởng nhà trường, cho rằng sản phẩm của học sinh có thể chưa hoàn chỉnh, nhưng quá trình thử nghiệm, trao đổi và điều chỉnh giúp các em củng cố kiến thức, rèn kỹ năng hợp tác và sáng tạo.
Ở bậc THPT, Trường THPT Thủ Đức (phường Thủ Đức) bố trí nội dung STEM với thời lượng 2 tiết/tuần theo hình thức tích hợp trong các môn học; học sinh có nhu cầu nghiên cứu, chế tạo được học chuyên sâu hơn. Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong (phường Chợ Quán) tổ chức giáo dục AI theo hai cấp độ: trang bị kiến thức nền tảng cho toàn bộ học sinh và bồi dưỡng chuyên sâu những em có năng khiếu toán học, lập trình, học máy và nghiên cứu khoa học kỹ thuật.
Không đồng nhất STEM với thiết bị hiện đại
Việc sử dụng robot, phần mềm hoặc AI có thể làm bài học sinh động hơn, nhưng không phải hoạt động nào có công nghệ cũng là giáo dục STEM. Một bài học chỉ đi vào thực chất khi học sinh được đặt trước một vấn đề, huy động kiến thức thuộc nhiều lĩnh vực, đề xuất giải pháp, thử nghiệm, nhận ra hạn chế và điều chỉnh. Vì vậy, sản phẩm trưng bày trong ngày hội chỉ là một phần; điều quan trọng hơn là quá trình học sinh tư duy và giải quyết vấn đề.
* Cô PHẠM THỊ BÉ HIỀN, Trưởng Phòng Giáo dục phổ thông (Sở GD-ĐT TPHCM), nguyên Hiệu trưởng Trường THPT chuyên Lê Hồng Phong:
Giai đoạn đầu trường phải dựa nhiều vào đối tác bên ngoài để triển khai AI. Sau đó, trường chủ động bồi dưỡng đội ngũ, cử giáo viên học thạc sĩ chuyên ngành AI. Đến năm học 2026-2027, tổ Tin học của trường có thể đảm nhận chương trình theo khung đã xây dựng. Cách làm này giúp nhà trường chủ động hơn về chuyên môn và giảm sự phụ thuộc vào đơn vị liên kết.
* TS LÊ THANH PHONG, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Giáo dục, Trường ĐH Sư phạm TPHCM:
Giáo viên phải xác định rõ mục tiêu trước khi lựa chọn công cụ. AI có thể hỗ trợ dạy học, nhưng cần được sử dụng đúng nội dung và mức độ. Nếu công nghệ được đưa vào tràn lan hoặc trở thành mục tiêu tự thân, cả giáo viên và học sinh đều có thể bị quá tải.
Thầy Nguyễn Công Phúc Khánh nhận định, để STEM phát huy hiệu quả, nhà trường phải triển khai nhất quán, tạo điều kiện cho giáo viên chủ động đưa nội dung phù hợp vào tiết học và xây dựng không gian chia sẻ sản phẩm, kinh nghiệm. Cô Nguyễn Thị Thanh Trúc, Hiệu trưởng Trường THPT Thủ Đức, cho biết giáo viên thường phải dành nhiều thời gian hơn để chuẩn bị một bài học STEM so với cách dạy truyền thống. Ngoài năng lực chuyên môn và sự chủ động của giáo viên, nhà trường còn phải giải quyết những vấn đề về thiết bị, vật tư và kinh phí.
Để đánh giá hiệu quả, ngành giáo dục cần quan tâm đến chất lượng câu hỏi học tập, mức độ tham gia của học sinh, khả năng vận dụng kiến thức và sự tiến bộ qua từng lần thử nghiệm. Đồng thời, phải tính đến chênh lệch về thiết bị, giáo viên và kinh phí giữa các trường. Giáo dục STEM chỉ thực sự phát huy ý nghĩa khi các học sinh có cơ hội tham gia, thay vì trở thành hoạt động nổi bật ở một số trường có điều kiện.
Hành lang pháp lý phải đi cùng nguồn lực
Bộ GD-ĐT đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư quy định về tổ chức hoạt động giáo dục STEM trong giáo dục phổ thông. Dự thảo nhằm thống nhất cách triển khai trên cả nước, đồng thời cụ thể hóa yêu cầu phát triển phẩm chất, năng lực học sinh theo Chương trình Giáo dục phổ thông.
Một nguyên tắc đáng chú ý là giáo dục STEM không làm phát sinh môn học mới, thời lượng dạy học, đầu điểm hoặc hồ sơ, sổ sách riêng; không gây áp lực, quá tải cho học sinh và giáo viên. Quy định này giúp ngăn tình trạng biến STEM thành một chương trình tách biệt, chạy theo phong trào hoặc làm tăng thêm thủ tục trong nhà trường.
Điều 16 của dự thảo quy định kinh phí có thể được bảo đảm từ ngân sách nhà nước theo phân cấp, nguồn thu hợp pháp của cơ sở giáo dục, tài trợ, viện trợ và các nguồn hợp pháp khác. Việc huy động nguồn lực xã hội không được làm phát sinh nghĩa vụ đóng góp đối với học sinh, cha mẹ học sinh; cũng không được gắn việc tham gia hoạt động STEM với yêu cầu mua sản phẩm, dịch vụ, thiết bị hoặc sử dụng nền tảng của bên tài trợ.
Đây là ranh giới cần thiết để ngăn lạm thu và thương mại hóa hoạt động giáo dục. Tuy nhiên, quy định không buộc phụ huynh đóng góp mới giải quyết được một nửa vấn đề. Dạy học STEM cần thiết bị, vật tư tiêu hao, phần mềm, không gian thực hành và thời gian chuẩn bị của giáo viên. Nếu không xác định rõ nguồn kinh phí, định mức chi và trách nhiệm bảo đảm của từng cấp quản lý, các trường có thể có quy định chung nhưng thiếu điều kiện thực hiện.
Hiệu trưởng Trường THPT Thủ Đức Nguyễn Thị Thanh Trúc cho biết, chương trình STEM chuyên sâu hiện thuộc chương trình nhà trường và liên quan đến thỏa thuận các khoản thu. Dù trường có chính sách hỗ trợ học sinh khó khăn, một bộ phận phụ huynh chỉ đồng thuận khi được miễn hoàn toàn học phí. Thực tế này cho thấy dự thảo cần làm rõ phạm vi của hoạt động STEM bắt buộc và tự nguyện, nội dung cơ sở giáo dục phải bảo đảm, cũng như cơ chế thu, chi đối với chương trình chuyên sâu.
Khoảng cách về nguồn lực cũng phải được tính đến. Trường ở khu vực trung tâm hoặc có nhiều đối tác có thể huy động thiết bị và chuyên gia thuận lợi hơn trường ngoại thành, trường đông học sinh hoặc địa bàn còn khó khăn. Nếu thiếu cơ chế phân bổ ngân sách và dùng chung phòng thí nghiệm, giáo dục STEM có nguy cơ làm rộng thêm chênh lệch cơ hội học tập.
Vì vậy, cùng với nguyên tắc không tạo gánh nặng cho phụ huynh, thông tư cần xác định rõ điều kiện tối thiểu, cơ chế sử dụng chuyên gia, khả năng liên kết và dùng chung cơ sở vật chất, cũng như trách nhiệm bố trí kinh phí của cơ quan quản lý.
Hành lang pháp lý chỉ đi vào cuộc sống khi mỗi trường biết nguồn lực nào được sử dụng, sử dụng ra sao và ai chịu trách nhiệm, bảo đảm mọi học sinh đều có cơ hội tiếp cận giáo dục STEM.
