Lời thì thầm từ lòng đất Phú Chánh...
Đứng trước tủ kính trưng bày bộ dụng cụ dệt gỗ Phú Chánh tại Bảo tàng Bình Dương, người xem không khỏi bồi hồi khi nghĩ đến khoảng cách gần 2.000 năm giữa đôi bàn tay đã tạo ra chúng và những đôi mắt đang nhìn ngắm hôm nay. 2 thanh dao dệt dài gần một mét, đầu nhọn, đầu bằng có 3 mấu cách đều, những lỗ tam giác nhỏ khắc gần giống hình 2 khuôn mặt người soi vào nhau - tất cả toát lên một sự tỉ mỉ đến kỳ lạ, như thể người thợ xưa không chỉ đang làm công cụ lao động mà còn đang gửi gắm cả tâm hồn mình vào từng đường vân gỗ.
Mỗi khi nhắc đến bộ hiện vật này, bà Văn Thị Thùy Trang, Giám đốc Bảo tàng Bình Dương, đều không giấu được sự xúc động. Theo bà, đây là di sản vô giá mà cha ông để lại, là bức tranh sinh động phản ánh trí tuệ, bản lĩnh và tâm hồn dân tộc qua hàng ngàn năm dựng nước, giữ nước. Với 23 hiện vật được tìm thấy trong các ngôi mộ cổ tại di chỉ Phú Chánh (phường Bình Dương, TPHCM), bộ dụng cụ dệt tùy táng này không đơn thuần là đồ vật chôn theo người đã khuất, mà là bằng chứng vật chất khẳng định nghề dệt đã hình thành và phát triển liên tục trên vùng đất này.
Điều khiến giới khảo cổ học trong và ngoài nước ngỡ ngàng chính là tính nguyên vẹn hiếm có của bộ hiện vật. Cho đến nay, đây vẫn là bộ dụng cụ dệt bằng gỗ đầu tiên và duy nhất còn nguyên vẹn nằm trong lịch sử khảo cổ học Việt Nam và khu vực Đông Nam Á.
Những chiếc dao dệt, trục dệt, thanh có nấc dùng để cuốn và phân sợi màu, lược chải sợi, tất cả đều được chế tác như dụng cụ thật, nhưng lại không mang dấu vết đã qua sử dụng, bởi chúng được làm riêng để chôn theo người mất. Đó có thể là những nghệ nhân, bậc trưởng bối trong nghề dệt của cộng đồng, được tiễn đưa cùng chính công cụ đã gắn bó cả đời với họ, một cách bày tỏ lòng tôn kính vừa giản dị vừa sâu sắc.
Từ những mảnh vải màu được tìm thấy cùng bộ khung dệt kiểu ngồi gấp gối, kỹ thuật mà đến nay một số cộng đồng dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên vẫn còn lưu giữ, có thể hình dung nghề dệt ở Phú Chánh xưa còn trao đổi, giao thương ra bên ngoài, minh chứng qua sự hiện diện của trống đồng, gương đồng trong cùng tầng văn hóa. Một đời sống vật chất và tinh thần đã đạt đến trình độ đáng nể từ hàng ngàn năm trước, ngay trên chính mảnh đất mà hôm nay là một phần của TPHCM.
... đến tượng động vật Dốc Chùa
Nếu bộ dụng cụ dệt Phú Chánh là đỉnh cao về sự tỉ mỉ của nghề dệt cổ, thì tượng động vật Dốc Chùa (được tìm thấy tại di tích khảo cổ Dốc Chùa, phường Tân Uyên, TPHCM) là một câu đố nhỏ mà bí ẩn, đủ sức khiến bao thế hệ nhà nghiên cứu trăn trở. Bảo vật chỉ dài 6,4cm, cao 5,4cm, được đúc bằng đồng cách đây khoảng 3.000 năm, nhưng lại mang trong mình một sức hút kỳ lạ: nhìn từ góc nào, người xem cũng có cảm giác như đang chiêm ngưỡng một con thú hai đầu, hướng về hai phía đối nghịch nhau.
Đến nay, danh tính thật sự của con vật ấy vẫn còn là dấu hỏi lớn. Có người đoán đó là hươu, người khác lại cho là ngựa, cũng có ý kiến nghiêng về hình tượng chó săn; còn con vật nằm bên dưới đã mất phần đầu, được phỏng đoán là một loài bò sát hoặc chồn. Công dụng thực sự của hiện vật, liệu có phải một vật phẩm mang tính thiêng liêng, được dùng trong một nghi lễ cổ xưa nào đó... chưa ai dám khẳng định chắc chắn.
Chính sự mơ hồ ấy lại là điều làm nên giá trị đặc biệt của tượng động vật Dốc Chùa: đây là hiện vật độc bản, chưa từng được tìm thấy ở bất cứ di tích khảo cổ nào khác tại miền Đông Nam bộ. Nhưng vượt lên trên câu chuyện hình dáng, điều mà các nhà khảo cổ học tâm đắc nhất chính là trình độ luyện kim, đúc đồng của cư dân Dốc Chùa xưa.
Một khối đồng nhỏ bé nhưng được tạo hình công phu, thể hiện chi tiết cấu tạo cơ thể con vật, cho thấy kỹ thuật đúc đồng nơi đây đã đạt đến một tầm cao đáng kinh ngạc so với mặt bằng chung của khu vực cùng thời. Bảo vật cũng góp thêm một mảnh ghép quý giá cho việc nghiên cứu đặc trưng văn hóa mộ táng tại di tích khảo cổ Dốc Chùa.
Năm 2016, tượng động vật Dốc Chùa cùng một số hiện vật khảo cổ khác của tỉnh Bình Dương từng được đưa sang trưng bày tại 3 bảo tàng lớn ở Cộng hòa Liên bang Đức. Đây là một dấu mốc đáng nhớ, đánh dấu bước tiến mới trong hành trình giới thiệu di sản văn hóa vùng đất này với bạn bè quốc tế. Từ một khối đồng nhỏ bé nằm sâu trong lòng đất, đến ánh đèn trưng bày nơi trời Âu xa xôi, hành trình của bảo vật cũng chính là hành trình của một vùng văn hóa không ngừng được nhận diện và tôn vinh.
Trưng bày chuyên đề “Nghề truyền thống TPHCM - Dấu ấn hội tụ” đang diễn ra tại Bảo tàng Bình Dương (số 565 đại lộ Bình Dương, phường Thủ Dầu Một, TPHCM), giới thiệu gần 300 hiện vật cùng 170 hình ảnh tư liệu, góp phần tái hiện hành trình hình thành, phát triển và lan tỏa các nghề truyền thống trong đời sống văn hóa khu vực, trong đó có 2 bảo vật quốc gia: bộ dụng cụ dệt gỗ Phú Chánh và tượng động vật Dốc Chùa. Chuyên đề đón khách đến hết năm 2026.
