Thông tin được các chuyên gia, nhà quản lý và doanh nghiệp chia sẻ tại hội thảo “Bảo hộ sở hữu trí tuệ trong bối cảnh hội nhập quốc tế” do Tạp chí Sở hữu trí tuệ và Sáng tạo tổ chức tại TPHCM ngày 5-6.
Vi phạm ngày càng tinh vi trên môi trường số
Theo ông Trần Giang Khuê, Trưởng Văn phòng đại diện Cục Sở hữu trí tuệ tại TPHCM, đến ngày 30-5-2026, cả nước đã phát hiện 2.036 vụ việc có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Trong đó, các cơ quan chức năng đã xử lý hành chính 1.616 vụ, khởi tố 44 vụ án hình sự và ngăn chặn 1.073 website, trang điện tử vi phạm. Tổng số tiền xử phạt hành chính vượt 17 tỷ đồng, trong khi giá trị hàng hóa vi phạm hơn 115 tỷ đồng.
Những con số trên cho thấy công tác thực thi quyền sở hữu trí tuệ đang có chuyển biến tích cực, đặc biệt trong việc chủ động phát hiện và xử lý vi phạm trên môi trường số. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, đây mới chỉ là phần nổi của tảng băng chìm.
Nếu trước đây các vụ việc chủ yếu liên quan đến hàng giả, hàng nhái xuất hiện tại chợ truyền thống hoặc các kênh phân phối vật lý thì hiện nay nhiều đối tượng đã tận dụng không gian mạng để khai thác trái phép thương hiệu, sao chép nội dung, sử dụng dấu hiệu tương tự nhằm gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng hoặc trục lợi từ uy tín của doanh nghiệp.
Đáng chú ý, đặc điểm của môi trường số khiến việc xử lý vi phạm trở nên khó khăn hơn rất nhiều. Một website có thể đặt máy chủ ở nước ngoài nhưng hướng đến người tiêu dùng Việt Nam; một tài khoản mạng xã hội có thể thay đổi thông tin hoặc biến mất chỉ sau vài giờ; trong khi các hành vi sao chép, phát tán nội dung vi phạm có thể lan truyền với tốc độ rất nhanh.
Theo ThS, luật sư Vũ Duy Nam, Giám đốc Công ty Luật TNHH MTV Kim Ngọc, các tranh chấp liên quan đến nhãn hiệu và quyền tác giả hiện nay ngày càng phức tạp do tính chất xuyên biên giới, tốc độ lan truyền nhanh và tính ẩn danh của chủ thể vi phạm. Nhiều vụ việc liên quan đồng thời đến nền tảng số, máy chủ đặt ở nước ngoài và người dùng tại nhiều quốc gia khác nhau, khiến việc xác định thẩm quyền xử lý cũng như thu thập chứng cứ gặp nhiều trở ngại.
Một thách thức khác là chứng cứ điện tử rất dễ bị thay đổi hoặc xóa bỏ. Trong nhiều trường hợp, chỉ cần doanh nghiệp chậm trễ vài ngày, thậm chí vài giờ, các dữ liệu vi phạm có thể biến mất, gây khó khăn cho quá trình bảo vệ quyền lợi hợp pháp.
Theo các chuyên gia, khi nền kinh tế số phát triển mạnh, các hành vi vi phạm liên quan đến trí tuệ nhân tạo, dữ liệu số, nội dung số hay thương mại điện tử sẽ tiếp tục gia tăng. Điều này đòi hỏi hệ thống thực thi phải liên tục cập nhật phương thức quản lý, đồng thời tăng cường phối hợp với các nền tảng công nghệ để xử lý vi phạm hiệu quả hơn.
Bảo vệ tài sản trí tuệ để nâng cao năng lực cạnh tranh
Không chỉ là vấn đề pháp lý, sở hữu trí tuệ ngày càng trở thành một tài sản chiến lược quyết định giá trị doanh nghiệp trong thời kỳ hội nhập.
Theo bà Nguyễn Thị Chúc Quỳnh, Chuyên viên pháp lý Công ty CP Nhựa Bình Minh, trong nền kinh tế hiện đại, giá trị doanh nghiệp không còn chỉ nằm ở nhà xưởng, máy móc hay hệ thống phân phối mà còn được hình thành từ các tài sản vô hình như thương hiệu, dữ liệu khách hàng, uy tín thị trường, công nghệ và năng lực đổi mới sáng tạo.
Dẫn câu chuyện nhà đầu tư nước ngoài khi tham gia vào Nhựa Bình Minh, bà Chúc Quỳnh cho rằng yếu tố được đánh giá cao không chỉ là quy mô sản xuất mà còn là giá trị thương hiệu được xây dựng qua nhiều thập niên cùng niềm tin mà người tiêu dùng dành cho doanh nghiệp. Đây cũng là những tài sản có khả năng tạo ra lợi thế cạnh tranh bền vững và ngày càng được các nhà đầu tư quốc tế quan tâm.
Tuy nhiên, khi các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ gia tăng, những tài sản vô hình này cũng đứng trước nguy cơ bị xói mòn. Thiệt hại không chỉ dừng ở doanh thu hay chi phí xử lý tranh chấp mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín thương hiệu, niềm tin khách hàng và môi trường cạnh tranh của toàn thị trường.
Trong bối cảnh Việt Nam tham gia các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như CPTPP và EVFTA, yêu cầu về bảo hộ sở hữu trí tuệ ngày càng cao. Các cam kết không chỉ dừng ở bảo hộ nhãn hiệu, sáng chế hay bản quyền mà còn mở rộng sang chỉ dẫn địa lý, dữ liệu thử nghiệm, quyền tác giả và các cơ chế thực thi nghiêm ngặt hơn.
Theo các chuyên gia, để nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ trong thời gian tới, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý phù hợp với sự phát triển của công nghệ số và trí tuệ nhân tạo; tăng cường năng lực cho các cơ quan thực thi; đẩy mạnh phối hợp giữa cơ quan quản lý, nền tảng trực tuyến và doanh nghiệp.
Về phía doanh nghiệp, việc đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ cần được xem là bước khởi đầu thay vì đích đến cuối cùng. Quan trọng hơn là xây dựng hệ thống quản trị tài sản trí tuệ, thường xuyên giám sát thị trường, chủ động phát hiện vi phạm và bảo toàn chứng cứ ngay từ giai đoạn đầu.
