“Ma trận” nội dung AI
Đầu tháng 5 vừa qua, Hội nghị Consensus Miami 2026 diễn ra tại bang Florida (Mỹ), thu hút hơn 20.000 người từ khoảng 100 quốc gia tham dự để thảo luận về các công nghệ tương lai. Một trong những chủ đề được quan tâm nhất là câu hỏi: “Làm thế nào để chứng minh bạn là con người trên mạng mà không phải tiết lộ mọi thông tin cá nhân?”.
Câu hỏi này dựa trên một thực tế, AI đang len sâu vào mọi mặt đời sống. Chỉ trong vài phút, AI có thể tạo ra video, hình ảnh, giọng nói hay bài viết “trông rất thật”. Trên mạng xã hội, nhiều nội dung do AI tạo ra thậm chí đứng đầu xu hướng mà không hề có chú thích hay cảnh báo, khiến người dùng khó phân biệt đâu là thật, đâu là giả.
Anh Lưu Hoàng Tuấn Tú (32 tuổi, nhân viên thiết kế đồ họa, ngụ phường Xuân Hòa) cho biết, bản thân thường xuyên sử dụng AI trong công việc, nhưng nhiều lúc cũng không nhận ra đâu là nội dung thật, đâu là AI tạo ra. “Người trẻ như mình còn lúng túng thì người lớn tuổi càng dễ nhầm hơn. Mới đây, ba mẹ tôi đặt mua thực phẩm chức năng với giá hơn 3 triệu đồng do nghe một “bác sĩ mạng” tư vấn. Đến khi tôi biết, kiểm tra lại thì không hề có vị bác sĩ nào như vậy. Hình ảnh vị bác sĩ ngồi trong bệnh viện khám bệnh hoàn toàn do AI tạo nên”, anh Tuấn Tú kể.
Trong lĩnh vực văn hóa và giáo dục, nguy cơ sai lệch thông tin cũng ngày càng rõ nét. Chị Phan Thị Thu Hằng (29 tuổi, nhân viên kinh doanh, ngụ phường Cầu Kiệu, TPHCM) từng tắt ngay một video về lịch sử mà con gái đang xem vì phát hiện nội dung sai lệch. Video này lấy hình ảnh sự kiện “Hỏa hồng Nhật Tảo” của Anh hùng Nguyễn Trung Trực năm 1861 để minh họa cho chiến thắng Bạch Đằng năm 938 của Ngô Quyền. “Học sử mà sai lệch rất nguy hiểm, vì nó ảnh hưởng đến nhận thức của một thế hệ, nhất là với những trẻ em”, chị Hằng chia sẻ.
Giá trị thật vẫn là cốt lõi
Trước thực trạng đó, nhiều người trẻ làm nội dung số đã chọn cách làm truyền thống, ưu tiên tính xác thực. Nguyễn Trường Sang, nghiên cứu sinh ngành Văn hóa học, Trường Đại học KHXH-NV, ĐHQG TPHCM, người sáng lập dự án “Mật mã Sài Gòn” (City’s Codes), thông tin, nhóm dự án của anh đã từ chối dùng AI, trung thành với phương pháp nghiên cứu truyền thống, dựa trên sách, luận văn, công trình khoa học và các nguồn thông tin chính thống khác.
“Ban đầu chúng tôi cũng thử AI nhưng nhanh chóng phát hiện không ít trường hợp AI lấy sai thông tin, thậm chí tệ hơn là tự tạo ra dữ liệu sai lệch. Là những người nghiên cứu lịch sử, sai sót dữ liệu là điều đáng sợ nhất. Chính vì vậy, sau đó chúng tôi không đụng đến AI nữa. Nếu chưa đủ dữ liệu, chúng tôi sẽ tìm gặp các nhà nghiên cứu, nhà khoa học để được cố vấn trực tiếp. Mỗi nội dung đều được đối chiếu từ nhiều nguồn khác nhau trước khi đăng tải”, Nguyễn Trường Sang bộc bạch.
Không riêng lĩnh vực nghiên cứu, nhiều trường học và tổ chức thanh niên hiện cũng tăng cường trang bị kỹ năng số cho học sinh, sinh viên. Nhiều trường đại học tại TPHCM còn tổ chức các chuyên đề hướng dẫn nhận diện tin giả, kiểm tra nguồn tin, bảo mật dữ liệu cá nhân và sử dụng AI một cách an toàn, có trách nhiệm.
Theo nhiều chuyên gia, AI là công cụ hỗ trợ mạnh mẽ, nếu biết khai thác đúng hướng, AI có thể hỗ trợ học tập, nghiên cứu, sáng tạo nội dung và nâng cao hiệu quả lao động. Ngược lại, nếu tiếp nhận thông tin thiếu chọn lọc hoặc quá phụ thuộc vào công nghệ, người dùng rất dễ bị dẫn dắt bởi các nội dung sai lệch.
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, năng lực nhận diện thông tin, tư duy phản biện và trách nhiệm công dân số đang trở thành yêu cầu thiết yếu đối với người trẻ. Giữa tốc độ phát triển chóng mặt của công nghệ, nhiều bạn trẻ đang lựa chọn cách tiếp cận thận trọng hơn: sẵn sàng đón nhận cái mới nhưng không đánh mất khả năng suy nghĩ độc lập và giá trị của tri thức thật.
Theo nhiều chuyên gia công nghệ, điều đáng lo là hiện AI đã học được cách tạo ra những nội dung “3 phần thực, 7 phần hư”, kết hợp thông tin giả vào thông tin thật, làm người dùng ngày càng khó nhận diện nếu thiếu kỹ năng kiểm chứng.
