Đại đô thị làm giàu từ sông - biển

Tầm nhìn mới: liên ngành kinh tế sông - biển

Ngày nay, đại đô thị TPHCM đang “sở hữu” hơn 1.000km đường sông, hơn 300km bờ biển - tiếp giáp thềm lục địa hơn 100.000km2, chưa kể Côn Đảo, với hơn 16 đảo lớn nhỏ, là “chùm ngọc trai” mỹ lệ. Mặt khác, thành phố có hơn 90 cảng biển lớn nhỏ, “gánh vác” 70% sản lượng container hàng hóa xuất nhập khẩu của cả nước. Bên cạnh đó là khoảng 300 bến thủy nội địa hoạt động dọc sông Sài Gòn và nhiều sông rạch khác, liên thông dễ dàng với vùng Đông Nam bộ và đồng bằng sông Cửu Long. Thành phố giờ đây có hơn 14 triệu người cùng nửa triệu doanh nghiệp, 66 khu công nghiệp, hơn 60 trường đại học, nhiều viện nghiên cứu hàng đầu của phương Nam và cả nước. Nguồn “tài nguyên” dồi dào và đa dạng này là nền tảng để thành phố tự tin tiếp tục làm giàu từ sông rạch, đại dương…

Từ xa xưa đến nay, những vùng ven sông biển là nơi làm giàu bằng nghề đánh bắt thủy hải sản. Vùng Cần Giờ ngoài chài lưới và làm muối cổ truyền, cuối thế kỷ 20 có thêm những nhà nuôi yến và trang trại nuôi tôm cá. Biển Vũng Tàu nổi tiếng về ngư trường và du lịch, sang đến thập niên 1980 nảy nở các cơ sở dầu khí. Hai cơ sở đóng tàu lớn bậc nhất ở miền Nam là Ba Son và CARIC đều ra đời và trưởng thành trên vùng đất Sài Gòn ngày trước. Một loạt cảng dọc sông ra đến biển được xây dựng trong hơn 150 năm qua, làm nên sức mạnh đặc thù của thành phố về giao thương và hàng hải. Trong đó, trụ cột hàng đầu là hệ thống cảng Sài Gòn, Tân Cảng và Cái Mép - Thị Vải. Những hoạt động kinh tế như vậy là nỗ lực của nhiều thế hệ đã qua, đang rất cần tiếp sức mạnh mẽ hơn để khai thác toàn diện các thế mạnh sông nước của một đô thị sông biển rộng lớn hơn trước.

Khoảng 5 năm trở lại đây, chính quyền TPHCM trước hợp nhất đã có một quyết định lớn là “xoay trục phát triển” về sông biển. Những nhà quản trị đô thị không chỉ chú ý đến cửa biển Cần Giờ mà còn hướng tầm mắt đến con sông Sài Gòn và hệ thống sông rạch liên quan. Từ năm 2024, dự án quy hoạch cảnh quan và kiến trúc dọc sông Sài Gòn đến 2045 đã hình thành với sự tham gia của Viện Quy hoạch vùng Paris. Sau hợp nhất, lãnh đạo thành phố bổ sung nhiều định hướng phát triển quan trọng liên quan sông biển. Nổi bật là việc kết nối hệ thống đường vành đai, cơ sở logistics với các cảng; phát triển cảng xanh; hệ thống đường thủy liên vùng; dự án đường ven biển. Đặc biệt là việc thiết lập tuyến metro từ Bến Thành đi Cần Giờ (54km) và thành lập Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ (3.800ha). Đây là những ý tưởng và hành động căn cơ đang khởi đầu định hình một “liên ngành làm giàu” mới mẻ là Kinh tế sông - biển (River-Ocean Economy). Thật vậy, khi bước qua thế kỷ 21, chúng ta có thêm cái nhìn mới từ các nguồn lợi sông biển, nhất là với một đô thị đặc biệt và đa trung tâm như TPHCM. Kinh tế sông - biển hiện đại không chỉ bao gồm những hoạt động ngư nghiệp, khai thác và chế biến dầu khí, vận chuyển hàng hải hay kinh doanh du lịch đơn thuần. Giống như nhiều lĩnh vực kinh tế khác, kinh tế sông - biển đã và đang tích hợp rất nhiều ngành nghề đa dạng và chuyên sâu, sử dụng nhiều tiến bộ khoa học và công nghệ tiên tiến.

Chọn hướng ưu tiên trong tình hình mới

Khi phát triển kinh tế sông - biển, không chỉ TPHCM mà nhiều tỉnh thành khác đều phải xem xét, chọn lọc kỹ để ưu tiên đầu tư cho những ngành nghề sinh lợi cao nhất và khả thi nhất. Muốn thế, chúng ta không thể chỉ tính toán trên cơ sở từng nguồn lực hiện có mà còn chú ý những biến động của thị trường thế giới. Chẳng hạn, cuộc chiến Trung Đông gần đây đã làm giá xăng dầu tăng vọt, chi phí vận chuyển đường biển “nổi sóng”. Cùng với “cuộc chiến thuế quan”, “cuộc chiến vàng đen” đang gây khó khăn lớn cho hoạt động hàng không, hàng hải, du lịch, mua bán thủy hải sản và nhiều sản phẩm khác. Do vậy, từ giao thông đến giao thương, sản xuất và tiêu thụ, nhất là việc khai thác, mua bán và dự trữ năng lượng đều phải điều chỉnh chiến lược. Trong bối cảnh đó, liên quan sông - biển, mỗi quốc gia phải tái định vị, điều chỉnh chiến lược nhiều ngành cụ thể, trước nhất là cơ sở dầu khí, cảng biển, kho bãi và khu công nghiệp. Nhìn rộng ra, hầu hết các ngành đều phải xem xét điều chỉnh cần thiết để gia tăng sức chống chịu của nền kinh tế trước những khó khăn bất định mà vẫn đảm bảo các mục tiêu lâu dài.

Thêm nữa, chúng ta còn phải tìm hiểu kinh nghiệm phát triển và cạnh tranh kinh tế sông - biển của các nước và đô thị gần gũi trong Đông Nam Á và Đông Á. Đơn cử như Singapore, từ giữa thế kỷ 20, đã tập trung xây dựng nhà máy lọc dầu và cảng container, cùng lúc mở mang những ngành tài chính, viễn thông, công nghệ cao, hàng không và du lịch. Trong 30 năm qua, Singapore kiên trì lấn biển, lập nhà máy lọc nước biển thành nước ngọt và thành lập những trang trại trên biển. Những kinh nghiệm trên cho thấy khả năng liên kết kinh tế sông - biển với các ngành khác.

Từ hai bình diện trên, có thể thấy, TPHCM có nhiều “dư địa” hơn hẳn Singapore và một số đô thị trong khu vực khi phát triển kinh tế sông - biển trong điều kiện mới. Đó là sông rạch kết hợp với biển trên diện tích lớn, lại có đảo lớn trong điều kiện thời tiết thuận hòa. Quan trọng hơn nữa là vị trí trên biển và trên không kết nối thuận tiện cho cả nước, Nam Đông Dương và ASEAN. Mặt khác, theo ghi nhận lịch sử, Sài Gòn - Vũng Tàu - Côn Đảo là một trạm dừng chân liên hợp “đắc dụng” trên tuyến giao thông Âu - Á - Mỹ. Do vậy, khi chuẩn bị hình thành đầy đủ các ngành nghề mới mẻ của kinh tế sông - biển hiện đại, chúng ta nên tận dụng các ưu thế và ngành nghề sẵn có để xây dựng nhanh chóng và tập trung một số cơ sở “mũi nhọn” khẩn thiết cho nhu cầu nội địa và quốc tế.

Điển hình là cảng container trung chuyển ngoài khơi (Cần Giờ), căn cứ hậu cần tổng hợp trên biển (Côn Đảo), liên cảng và đường ven biển (từ Đồng Nai, qua TPHCM đến Cần Thơ). Hay như tổng kho dự trữ năng lượng chiến lược, cơ sở điện gió và điện thủy triều. Cùng với đó là hệ thống nhà máy tinh chế thủy hải sản và dược phẩm từ biển, những trang trại và phòng thí nghiệm trên sông nước. Ngay với Trung tâm Tài chính quốc tế Việt Nam tại TPHCM đang được vận hành cũng nên hình thành nhiều dịch vụ “đặc sản” như bảo hiểm hàng hải và dầu khí, tín dụng xây dựng cảng, tín dụng năng lượng xanh. Với ngành du lịch, là xúc tiến khai thác hiệu quả hệ thống đường biển, đường sông, những bến cảng xưa và di sản văn hóa đi cùng, theo phương thức du lịch ký ức.

TPHCM cũng nên tận dụng ưu thế nhân lực để phát triển kinh tế sông - biển, với những tổ hợp khoa học - đào tạo về hàng hải, hải học, ngư nghiệp và dịch vụ liên quan sông biển ở quy mô quốc gia và Đông Nam Á. Bên cạnh khu đại học - công nghệ cao ở Thủ Đức và Củ Chi, thành phố có thể tổ chức thêm “Sciences Town” - “University Town” ngay khu vực Cần Giờ, Bà Rịa, Vũng Tàu, Côn Đảo để kết hợp nghiên cứu và thực hành từng lĩnh vực sông - biển và dự án lớn liên quan. Thực tế, giờ đây TPHCM có tiềm năng là trung tâm hội tụ nhiều dòng chảy tài chính, trong đó sông - biển là một lợi thế không thể để lạc hướng. Khi đã xác định tầm nhìn mới, nỗ lực mới, thành phố hoàn toàn có thể là một “kinh đô sông nước” giàu đẹp như lịch sử từng kiến tạo.