Người lao động phải thích ứng với công nghệ

Tính đến gần cuối quý 3-2026, gần 11.000 doanh nghiệp (DN) có nhu cầu tuyển dụng 368.000 lao động (theo số liệu của Cục Thống kê). Tình trạng thiếu hụt lao động diễn ra cục bộ theo ngành, địa bàn và thời điểm, trong đó chủ yếu là lao động kỹ thuật trong các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo, điện tử, dệt may và da giày.

Thiếu lao động có kỹ năng

Theo PGS-TS Trương Nguyễn Luân Vũ, Trưởng khoa Cơ khí, Trường Đại học Công nghệ kỹ thuật TPHCM, chúng ta đang thiếu hụt lao động có tay nghề, qua đào tạo, sở hữu các kỹ năng số, ngoại ngữ và kỹ năng mềm để đáp ứng nhu cầu của DN trong giai đoạn hiện nay.

Nguyên nhân trước tiên xuất phát từ sự lệch pha giữa cung và cầu, khi thị trường đòi hỏi nhân lực trình độ cao trong các ngành trọng điểm (cơ khí, công nghệ thông tin, logistics, chế biến - chế tạo, kỹ thuật cao...), nhưng lực lượng lao động thực tế chủ yếu là lao động phổ thông. Một nguyên nhân nữa là áp lực từ sự tăng trưởng công nghiệp, kéo theo nhu cầu tuyển dụng lớn. Ngoài ra, các cực phát triển kinh tế như TPHCM, Hà Nội, Hải Phòng... đẩy mạnh phát triển công nghiệp chế biến - chế tạo nên thu hút rất nhiều lao động có tay nghề; trong khi nhiều các địa phương khác dư thừa nhiều lao động phổ thông.

“Hạn chế về kỹ năng số, kỹ năng mềm và ngoại ngữ cũng là nguyên nhân dẫn đến sự thiếu hụt lao động. Hiện chỉ có 29,7% lực lượng lao động qua đào tạo, trong đó 25% có trình độ đại học. Tuy nhiên, trong nhóm có trình độ đại học này, nhiều người vẫn chưa đáp ứng đủ yêu cầu về chuyên môn, kỹ năng số, ngoại ngữ, tư duy phản biện, tinh thần học tập, khả năng sáng tạo, làm việc nhóm… để thích ứng với sự thay đổi của công nghệ”, PGS-TS Trương Nguyễn Luân Vũ cho hay.

Trong khi đó, bà Hồ Nguyễn Cúc Phương, Trưởng phòng Quản lý Đào tạo - thư viện, Trường Cao đẳng Kinh tế TPHCM, lưu ý, hiện nay hơn 70% lực lượng lao động vẫn làm việc dựa trên kinh nghiệm và tự học. Điều này dẫn đến một thực trạng đáng báo động: "bẫy" năng suất lao động thấp và nhân công giá rẻ. Nguyên nhân chính xuất phát từ tâm lý coi trọng lợi ích ngắn hạn. Học sinh vừa tốt nghiệp THPT và sinh viên thường chọn các công việc làm thêm có thu nhập ngay. Với sự phát triển của mạng xã hội, nhiều bạn trẻ dành nhiều thời gian làm quảng cáo, bán hàng online..., thay vì đầu tư nâng cao tay nghề, kỹ năng chuyên sâu để vươn ra thị trường lao động quốc tế.

Bà Hồ Nguyễn Cúc Phương còn chỉ ra tình trạng mất cân bằng lao động cục bộ. Sinh viên sau khi ra trường có tay nghề cao thường chọn tập trung ở các thành phố lớn để phát triển, dẫn đến nguy cơ các khu vực nông thôn bị thiếu hụt lực lượng lao động có trình độ.

Nâng chất nguồn lao động

Nói về tính cạnh tranh của lao động Việt Nam hiện nay, PGS-TS Trương Nguyễn Luân Vũ cho rằng, lao động Việt Nam không chỉ đáp ứng công việc trong nước mà phải cạnh tranh trực tiếp với lao động từ các nước ASEAN (như Singapore, Thái Lan, Malaysia, Indonesia...) và trên thế giới. Trong một nền kinh tế mở, lao động từ các quốc gia hoàn toàn có thể sang Việt Nam làm việc. Do đó, mục tiêu hiện nay không dừng ở việc cung cấp đủ số lượng, mà phải đáp ứng nhu cầu lao động chất lượng cao.

Trong khi đó, tiêu chuẩn của "lao động chất lượng cao" không chỉ giỏi chuyên môn nghiệp vụ, mà phải hội tụ các yếu tố: Chuyên môn vững vàng, gắn liền với năng lực giải quyết các bài toán thực tế; Kỹ năng số: biết số hóa công việc, ứng dụng công nghệ thông tin và AI để giải quyết công việc hàng ngày; Kỹ năng xanh: đáp ứng xu hướng phát triển bền vững và kinh tế xanh; Kỹ năng mềm thời đại: tư duy phản biện, tư duy sáng tạo, kỹ năng giải quyết vấn đề phức tạp; Năng lực ngoại ngữ: chuẩn hóa ngoại ngữ (đặc biệt là tiếng Anh) để sẵn sàng làm việc trong môi trường toàn cầu.

Hiện Bộ GD-ĐT đang tiến hành đối sánh Khung chương trình đào tạo của Việt Nam với chuẩn ASEAN và thế giới, đồng thời xây dựng kế hoạch đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai.

TS Hà Thúc Viên, Phó Hiệu trưởng Trường ĐH Việt - Đức, cho biết, cơ cấu nền kinh tế đang chuyển dịch từ nông nghiệp sang công nghiệp, dịch vụ và công nghệ, kéo theo sự thay đổi mạnh mẽ về cơ cấu lao động. Trong bối cảnh quốc tế hóa, nguồn nhân lực Việt Nam không chỉ cạnh tranh trong nước mà còn phải đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động khu vực và toàn cầu. Đáng chú ý, sự phát triển của công nghệ, AI và chuyển đổi số vừa có thể thay thế một số công việc, vừa tạo ra nhiều vị trí việc làm mới. Ranh giới giữa các ngành nghề ngày càng mờ, trong khi tốc độ thay đổi vị trí việc làm và nghề nghiệp ngày càng nhanh. Vì vậy, các cơ sở đào tạo không thể chỉ trang bị kiến thức chuyên môn đơn thuần mà phải giúp người học có năng lực giải quyết vấn đề, nghiên cứu, thích ứng và liên tục học hỏi.

Theo ông, công nghệ và các kỹ năng mới cần được tích hợp vào từng chương trình đào tạo, thay vì chỉ tổ chức các khóa học bổ sung riêng lẻ. Sinh viên kỹ thuật cũng cần được trang bị kiến thức về quản trị, kinh tế và kỹ năng liên ngành.

“Điều quan trọng là đào tạo người học có nền tảng kiến thức cốt lõi, đồng thời có khả năng thích ứng với những công việc mới. Khi công nghệ lấy đi một số việc làm, nó cũng tạo ra việc làm mới. Vì vậy, năng lực giải quyết vấn đề và khả năng tự học, tái trang bị kiến thức sẽ quyết định khả năng cạnh tranh của người lao động”, TS Hà Thúc Viên nhấn mạnh

TS Nguyễn Trọng Nghĩa, Phó trưởng Phòng Tuyển sinh, đào tạo và hợp tác quốc tế, Trường Cao đẳng Lý Tự Trọng, cho rằng, trong kỷ nguyên số, cơ sở giáo dục nghề nghiệp phải liên tục thay đổi chương trình và phương pháp đào tạo để theo kịp sự phát triển của công nghệ cũng như nhu cầu DN. Một giải pháp quan trọng là đẩy mạnh hướng nghiệp từ sớm. Giảng viên của trường đến các trường THCS, THPT trên địa bàn TPHCM để giới thiệu ngành nghề, tư vấn hướng nghiệp, giúp học sinh hiểu rõ hơn về yêu cầu công việc, kiến thức và kỹ năng cần có đối với từng ngành. Qua đó, học sinh có thể lựa chọn nghề phù hợp với năng lực, sở thích và nhu cầu của thị trường lao động.

TS Nguyễn Trọng Nghĩa nhấn mạnh, đào tạo nghề không thể tách rời DN. Nhà trường tăng cường hợp tác với DN trong đào tạo, tạo điều kiện để sinh viên được tiếp cận máy móc, thiết bị và quy trình sản xuất thực tế. Mô hình đào tạo gắn với DN giúp người học vừa nắm kiến thức, vừa rèn kỹ năng nghề và tác phong công nghiệp, qua đó rút ngắn khoảng cách giữa nhà trường và thị trường lao động.

"Phương châm của chúng tôi là đào tạo để người học có thể làm việc ngay. Vì vậy, chương trình đào tạo phải bám sát thực tế sản xuất và nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp", TS Nguyễn Trọng Nghĩa nói.